2 красавіка, сусветную фактчэкінгавую супольнасць адзначае International Fact-Checking Day. IFCN (International Fact-Checking Network) пры інстытуце Пойнтэра апублікавала да гэтага дня штогадовую справаздачу State of the Fact-Checkers 2025, заснаваны на апытанні 141 арганізацыі з 71 краіны. Адначасова Еўрапейская камісія падпісала грант на €5 млн у рамках European Democracy Shield для падтрымкі незалежнага фактчэкінгу ў Еўропе. Два дакументы, якія варта чытаць разам, таму што разам яны малююць карціну, якую ніводзін з іх паасобку не паказвае.
Справаздача IFCN: лічбы, якія нельга ігнараваць
Галоўная лічба справаздачы: 76% фактчэкінгавых арганізацый свету завяршылі 2025 год у статусе “ўразлівыя” або “ў крызісе”. Толькі 22,6% назвалі сябе ўстойлівымі, гэта значыць, якія маюць дыверсіфікаваныя даходы, шматгадовыя абавязацельствы або дастатковыя рэзервы. 67,2% апісалі сябе як уразлівыя: залежнасць ад аднаго донара, кароткія грантавыя цыклы, недастатковыя рэзервы. 8, 8% заявілі аб крызісе: праблемы з зарплатай, дэфіцыт бюджэту, магчымае закрыццё на працягу шасці месяцаў.
У 2024 годзе амаль палова арганізацый паведамляла аб росце даходаў. У 2025 годзе 45,3 працэнта паведамілі аб зніжэнні. 38,3% скарацілі штат (у 2024 годзе скарачалі толькі 14,9%). Усе тэматычныя катэгорыі фактчэкінгу звузіліся: клімат упаў з 75,2% да 55,5%, гістарычныя сцвярджэнні з 59,9% да 40,1%, выбары і палітыка з 95,6% да 87,6%.
Пры гэтым аўдыторыя расце: 62% арганізацый паведамілі аб росце, нягледзячы на скарачэнне бюджэтаў. Калабарацыя ўзмацнілася: рэгулярнае супрацоўніцтва (штомесяц і часцей) вырасла з 35,3% да 58,4%. Інтэграцыя ІІ паскорылася: 53,3% укаранілі ІІ-інструменты, толькі 5,1% не выкарыстоўваюць ІІ наогул (у 2024 годзе такіх было 20%). Супольнасць адаптуецца аперацыйна, але фінансавы падмурак руйнуецца.
Канец эпохі двух слупоў
За тры гады фактчэкінгавая супольнасць страціла абодва тэхналагічныя слупы фінансавання. Праграма Google/YouTube, якая стартавала ў 2022 годзе грантам $13,2 млн на тры гады праз Global Fact Check Fund, завяршылася. $750 000, размеркаваныя ў студзені 2026 года праз раўнд SUSTAIN (па $30 000 на арганізацыю), гэта ўжо не інвестыцыя ў развіццё, гэта паліятыўная дапамога са спрошчанай справаздачнасцю і фармулёўкай “sustain your current capacity.”
Meta, якая ў 2024 годзе забяспечвала ў сярэднім 45,5% даходаў удзельнікаў сваёй праграмы фактчэкінгу, у студзені 2025 года аб’явіла аб адмове ад праграмы ў ЗША. Да канца 2025 года яе доля ў сярэднім даходзе ўпала да 34,3 працэнта. Удзел у праграме скараціўся з 61,4 працэнта да 56,2 працэнта. Пры гэтым сярод астатніх удзельнікаў залежнасць застаецца крытычнай: 21, 2% атрымліваюць ад Meta 76-100% даходу, яшчэ 16, 5% атрымліваюць 51-75%. На канферэнцыі GlobalFact 12 у Рыа-дэ-Жанейра ў чэрвені 2025 года IFCN запрасіла Meta, але Meta адмовілася прыехаць. Адзіным тэхналагічным партнёрам канферэнцыі быў TikTok, чыя доля ў даходах фактчэкераў абрынулася з 11, 9% да 5, 1%.
56,9% арганізацый залежаць ад адной крыніцы больш за на палову выручкі. 34,3% залежаць ад адной крыніцы на 75-100%. Гэта класічны single-point-of-failure, і кропка адмовы ўжо спрацавала.
€5 млн ад ЕС: выратаванне ці падушка бяспекі?
31 сакавіка 2026 года Еўрапейская камісія падпісала грантавую дамову на €5 млн для падтрымкі незалежных фактчэкераў праз праект FACTEUR. Лідэр праекту, European Fact-Checking Standards Network (EFCSN), з сямю партнёрамі. Тэрмін: 30 месяцаў. Больш за 60% сродкаў павінны пайсці непасрэдна фактчэкінгавым арганізацыям па ўсёй Еўропе.
Грант правільна структураваны: ён стварае інфраструктуру, а не проста раздае грошы. Юрыдычная абарона (20,4% арганізацый сутыкнуліся з іскамі ў 2025 годзе). Кібербяспека (29,2% падвергліся кібератакам). Псіхалагічная падтрымка (65% сутыкаюцца з пераследамі). Рэпазітар фактчэкаў, які зніжае дубліраванне працы. Гэта важны сігнал, што ЕС разглядае фактчэкінг як элемент дэмакратычнай абароны.
Але маштаб: €5 млн. на 30 месяцаў для ~60 еўрапейскіх арганізацый. Для параўнання: Google даў $13,2 млн на 3 гады для глабальнай супольнасці са 140+ арганізацый. Грант ЕЗ пакрывае прыкладна 10-15% страт ад скарачэння Meta для еўрапейскага сегмента. Гэта падушка бяспекі, якая змякчае падзенне, але не прадухіляе яго.
Праблема зачыненага перыметра
І тут узнікае пытанне, якое мяне трывожыць як кіраўніка арганізацыі, якая працуе ў выгнанні. Грант каналізуецца праз EFCSN, асацыяцыю, якая апісвае сябе як “over 60 verified members.” Гэтая лічба не мянялася з 2023 года, калі былі праведзены першыя раўнды прыёму. Я не знайшоў ніводнай публічнай аб’явы аб прыняцці новых сябраў у 2025 ці 2026 годзе.
Фармальна EFCSN адкрыта. Фактычна працэдура ўступлення ўключае праверку двума вонкавымі асэсарамі, запыт меркавання існых чальцоў з таго ж рэгіёна і фінальнае рашэнне Governance Body большасцю ў 2/3. Гэта не заяўка, а паўнавартасны аўдыт, які існуючыя члены могуць заблакаваць.
Еўрапейская камісія ставіць задачу “забеспячыць фактычна-ахоўную абарону ў усіх краінах EU дзяржаў і нацыянальных традыцый, а таксама як countries associated with Digital Europe Programme.” Калі EFCSN не пашырае сяброўства, а грант ідзе праз EFCSN, разрыў паміж амбіцыяй пакрыцця і рэальнасцю размеркавання будзе нарастаць. Новыя ініцыятывы, exile-арганізацыі, стартапы з краін, дзе дэзінфармацыя найбольш небяспечная, рызыкуюць аказацца за межамі фінансавага перыметра.
Для арганізацый за межамі ЕС сітуацыя яшчэ вастрэйшая. Афрыка, Азія, Лацінская Амерыка, якія найбольш пацярпелі ад адмены USAID і завяршэння праграмы Google, застаюцца без сістэмнага пакрыцця. SUSTAIN па $30 000 на арганізацыю, пры сярэднім бюджэце $100-500 тыс., пакрывае 6-30% гадавога бюджэту.
GFCN: імітацыя ў момант максімальнай уразлівасці
Менавіта ў гэты момант структурнай слабасці сапраўднага фактчэкінгу Расія запусціла сваю імітацыю. Global Fact-Checking Network (GFCN), заснаваная ў лістападзе 2024 года ТАСС і АНА “Дыялог” (абодва пад санкцыямі ЕС за дэзінфармацыйныя аперацыі, уключаючы праект Doppelganger), пазіцыянуецца як альтэрнатыва IFCN.
Па дадзеных RSF, EDMO, StopFake і Wikipedia, GFCN уяўляе сабой дзяржаўную расійскую структуру, якая імітуе міжнародную фактчэкінгавую арганізацыю. Яе “эксперты” ўключаюць фігурантаў расследаванняў аб аперацыі Storm-1516 і прапагандыстаў, якія працуюць на акупаваных тэрыторыях Украіны. Як адзначыла дырэктар IFCN Энджы Дробнік Х’ялан: “Гэта частка доўгай чарады тактык з боку Расіі, накіраваных на імітацыю незалежных інстытутаў, але на службе расійскіх палітычных інтарэсаў.”
У нашай публікацыі да International Fact-Checking Day, падрыхтаванай на аснове корпуса FORESIGHT (1M+ дакументаў беларускіх медыяў), мы паказалі, што беларускія дзяржаўныя СМІ ўжо цытуюць GFCN як «міжнародную асацыяцыю па фактчэкінгу», без маркіроўкі крамлёўскай афіліацыі. Газета «СБ. Беларусь сегодня» спасылаецца на GFCN у матэрыяле аб «лічбавай цэнзуры ЕЗ напярэдадні выбараў у Венгрыі», надаючы прапагандысцкаму наратыву бачнасць экспертнай верыфікацыі.
Асіметрыя поўная. GFCN фінансуецца з расійскага бюджэту і не адчувае праблем з устойлівасцю. 76% сапраўдных фактчэкераў уразлівыя ці ў крызісе.
Погляд з Вільні
Наша арганізацыя FactCheck.LT працуе з Вільні як арганізацыя, якая спецыялізуецца на аналізе дэзінфармацыі ва Усходняй Еўропе. Мы не з’яўляемся класічнай фактчэкінгавай рэдакцыяй, мы аналітычны цэнтр, які выкарыстоўвае карпусныя метады і ІІ для маніторынгу прапагандысцкіх наратываў. Наш корпус FORESIGHT змяшчае больш за мільён дакументаў, наша метадалогія LLM-inferred attitudes валідавана з дакладнасцю 88,3%.
Мы працуем на стыку міроў: паміж IFCN-супольнасцю фактчэкераў, акадэмічным даследаваннем дэзінфармацыі і грамадзянскай супольнасцю ў выгнанні. І з гэтай пазіцыі добра бачна, як усе тры светы перажываюць адзін і той жа крызіс: скарачэнне платформавага фінансавання, замыканне грантавых патокаў унутры ўстояных сетак, рост імітацыйных структур.
У чэрвені 2026 года GlobalFact 2026 пройдзе ў Вільні, горадзе, дзе мы грунтуемся. Арганізатары: EFCSN, IFCN, Delfi і LRT. Гэта магчымасць паставіць пытанні, якія нельга больш адкладаць: як забяспечыць фінансавую ўстойлівасць без залежнасці ад платформ; як адкрыць еўрапейскія грантавыя механізмы для арганізацый, якія працуюць на перадавой дэзінфармацыйнага супрацьстаяння; як супрацьдзейнічаць крамлёўскай імітацыі фактчэкінгу.
Аб пагрозе, якая зыходзіць ад расійскай дэзінфармацыйнай і прапагандысцкай сістэмы для ўсіх, ва ўсім свеце, трэба памятаць кожны дзень. Ня толькі 2 красавіка.
Спасылкі:
IFCN State of the Fact-Checkers Report 2025: poynter.org/ifcn
EU €5M grant for EFCSN: digital-strategy.ec.europa.eu
GFCN (Wikipedia): en.wikipedia.org
RSF аб GFCN: rsf.org
GlobalFact 2026 рэгістрацыя: register.globalfactconference.org
