У штомесячных выпусках NARINT мы прысвойваем падзеям лічбу ад 0 да 10 і называем яе індэксам разыходжання наратываў, Narrative Divergence Index. Гэты тэкст тлумачыць, што стаіць за лічбай, як яна лічыцца і, што не менш важна, чаго яна не азначае.
Праблема, якую мы вымяраем
Уявіце, што пяць чалавек паглядзелі адзін і той жа фільм. Усе згодныя ў тым, што адбывалася на экране: хто куды пайшоў, хто што сказаў. Але адзін выйшаў з залы са словамі «гэта фільм пра здраду», другі ўпэўнены, што глядзеў гісторыю пра каханне, а трэці бачыў палітычную сатыру. Факты агульныя, а сэнс у кожнага свой.
З навінамі адбываецца тое ж самае, толькі гледачы тут не выпадковыя людзі, а цэлыя інфармацыйныя асяроддзі: дзяржаўныя медыя Беларусі, незалежныя беларускія выданні, медыя Літвы, Польшчы, Украіны, дзяржаўныя агенцтвы Расіі і Кітая. Адну і тую ж падзею, скажам, абмен палоннымі або ваенныя вучэнні ля мяжы, яны апісваюць з аднымі і тымі ж базавымі фактамі, але з настолькі розным сэнсам, што іх аўдыторыі ў выніку жывуць у розных версіях рэальнасці.
Звычайна пра гэта кажуць словамі: «прапаганда падае інакш», «незалежныя пішуць па-іншаму». Гэта праўдзіва, але недакладна. Наколькі інакш? Па якім менавіта пытанні разыходзяцца версіі? Ці стала разыходжанне большым, чым месяц таму? Каб адказваць на такія пытанні, патрэбная лінейка. NDI і ёсць такая лінейка.
Як гэта лічыцца: чатыры крокі
Крок першы: аддзяляем факты ад інтэрпрэтацый. Для кожнай падзеі мы спачатку фіксуем тое, з чым згодныя ўсе асяроддзі. У чэрвеньскай справе літоўскага блогера Кандротаса ніхто не спрачаўся з фактамі: ён з’ехаў у Беларусь, апеляцыйны суд Літвы прысудзіў яму 3,5 года, паліцыя рыхтуе міжнародны вышук. Гэта падмурак. Разыходжанне пачынаецца над ім.
Крок другі: знаходзім вось спрэчкі. У кожнай падзеі ёсць галоўнае пытанне, па якім версіі разыходзяцца. Для справы Кандротаса гэта пытанне «хто ён такі»: злачынец, які ўцёк ад прысуду і працуе на прапаганду, або сумленны актывіст, якога пераследуюць за погляды. Мы называем гэта воссю разыходжання. Адзін яе канец атрымлівае адзнаку 0, другі адзнаку 10. Важна: вось у кожнай падзеі свая. Для гісторыі з нямецкай брыгадай у Літве воссю было пытанне «гэта паспяховае ўмацаванне абароны ці правал, які агаляе слабасць НАТА». Для абмену палоннымі пытанне «чыё вяртанне лічыць галоўным зместам падзеі».
Крок трэці: расстаўляем асяроддзі на восі. Далей мы глядзім, што кожнае асяроддзе рэальна напісала, і вызначаем яго месца на шкале. Літоўскія медыя ў справе Кандротаса стаяць на адзнацы 1: асуджаны парушальнік, элемент аперацыі ўплыву. БЕЛТА стаіць на адзнацы 9: сумленны прадпрымальнік, гнаны за праўду. Sputnik на адзнацы 10: ахвяра палітычных рэпрэсій. Пазіцыя адлюстроўвае не агульную палітычную афарбоўку выдання, а яго інтэрпрэтацыю канкрэтнай падзеі.
Крок чацвёрты: вымяраем размах. NDI падзеі роўны адлегласці паміж самай левай і самай правай пазіцыяй. У справе Кандротаса крайнія пункты занялі літоўскія медыя (1) і Sputnik (10), значыць NDI роўны 9. Калі б усе асяроддзі стоўпіліся ў сярэдзіне шкалы, скажам паміж 4 і 6, індэкс быў бы роўны 2: падзею апісваюць падобна, сур’ёзнага разыходжання няма.
Як чытаць значэнні
NDI ніжэй за 4: працоўныя рознагалоссі. Асяроддзі расстаўляюць акцэнты па-рознаму, але іх чытачы, сустрэўшыся, змаглі б абмеркаваць падзею і зразумець адно аднаго. Так выглядае асвятленне большасці пратакольных і тэхнічных навін.
NDI ад 4 да 6: прыкметнае разыходжанне. Версіі ўжо спрачаюцца паміж сабой. Звычайна гэта значыць, што частка асяроддзяў прасоўвае выгадную рамку, а іншыя яе аспрэчваюць або ігнаруюць. Чэрвеньскі прыклад: вяртанне беларускіх спартсменаў на міжнародныя спаборніцтвы, якое дзяржмедыя назвалі поўным аднаўленнем у правах, а незалежныя выданні нагадалі пра нейтральны статус і прычыну санкцый.
NDI 7 і вышэй: несумяшчальныя рэальнасці. Чытач БЕЛТА і чытач літоўскага партала, абмяркоўваючы справу Кандротаса, будуць гаварыць пра двух розных людзей. Агульных фактаў ужо недастаткова, каб дамовіцца пра сэнс: самі пытанні «што адбылося насамрэч» атрымліваюць супрацьлеглыя адказы. Менавіта такія падзеі мы выносім у пачатак кожнага выпуску.
Чаго NDI не азначае
NDI не кажа, хто мае рацыю. Індэкс вымярае адлегласць паміж версіямі, а не іх праўдзівасць. Высокі NDI сам па сабе не азначае, што адзін з бакоў хлусіць: тэарэтычна разыходзіцца могуць і дзве сумленныя інтэрпрэтацыі. На практыцы ў беларускай інфармацыйнай прасторы высокі NDI часцей за ўсё ўзнікае там, дзе дзяржаўныя медыя будуюць рамку, несумяшчальную з правяральным кантэкстам, але гэта выснова фактчэкінгу, а не самога індэкса. NDI паказвае, дзе шукаць, фактчэкінг адказвае, што там знойдзена.
Пазіцыя на восі не ацэнка выдання. Адзнака 9 або 10 азначае не «дрэннае медыя», а канкрэтнае месца ў канкрэтнай спрэчцы. У адных падзеях расійскія дзяржаўныя агенцтвы аказваюцца на краі шкалы, у іншых, напрыклад у пратакольных сюжэтах, у сярэдзіне, побач з усімі.
Нізкі NDI не гарантыя праўды. Калі падзею асвятлялі толькі асяроддзі з падобнай пазіцыяй, індэкс будзе нізкім пры любой якасці асвятлення. Таму мы лічым NDI толькі для падзей, якія асветлены як мінімум чатырма рознымі асяроддзямі, і асобна адсочваем сітуацыі, калі нейкае асяроддзе маўчыць: маўчанне таксама сігнал, але для яго ў нас іншы інструмент, карта маўчання.
Хто ўсё гэта робіць: машына і чалавек
За месяц нашы крыніцы публікуюць больш за 25 тысяч матэрыялаў на пяці мовах. Прачытаць іх чалавеку немагчыма, таму першасную працу выконвае платформа FORESIGHT: прыводзіць тэксты да агульнага моўнага поля, аўтаматычна групуе публікацыі ў падзеі і знаходзіць тыя, што асвятляліся ў некалькіх асяроддзях адразу. Затым моўная мадэль чытае матэрыялы ўсіх асяроддзяў па кожнай адабранай падзеі, фармулюе вось і прапануе пазіцыі. Фінальную праверку робіць чалавек: аналітык звярае вось са здаровым сэнсам, а спрэчныя пазіцыі з зыходнымі тэкстамі.
У метаду ёсць сумленныя абмежаванні, пра якія варта ведаць. Пазіцыя на шкале з’яўляецца экспертнай ацэнкай мадэлі, а не вынікам фізічнага вымярэння: розніца паміж 8 і 9 менш надзейная, чым розніца паміж 2 і 9. Калі нейкае асяроддзе апублікавала мала матэрыялаў пра падзею, яго пазіцыя ацэньваецца па няпоўных даных, і мы пазначаем такія выпадкі. Нарэшце, сама вось гэта спрашчэнне: рэальная спрэчка заўсёды багацейшая за адну шкалу. Мы свядома ідзём на гэтае спрашчэнне, бо яно дае галоўнае: магчымасць параўноўваць падзеі паміж сабой і месяц з месяцам.
Навошта гэта чытачу
NDI не замяняе чытанне навін і не выдае гатовых высноў. Ён робіць бачным тое, што звычайна застаецца незаўважаным: сам факт, што вакол падзеі пабудаваны разыходныя версіі, і дакладнае пытанне, па якім яны разыходзяцца. Чытач, які ведае вось спрэчкі, абаронены лепш за любога чытача, які бачыў толькі адну версію, нават праўдзівую. Менавіта таму кожны выпуск NARINT пачынаецца не з адказу, а з вымярэння адлегласці паміж адказамі.
Гэтая публікацыя падрыхтавана FactCheck.LT. NARINT (Narrative Intelligence) з’яўляецца штомесячнай серыяй на аснове платформы FORESIGHT. Пытанні пра метадалогію: info@factcheck.lt.