Як дэзінфармацыя прывяла да спробы перавароту (2022–2023)
8 студзеня 2023 года тысячы прыхільнікаў былога прэзідэнта Жаіра Балсонару штурмавалі Кангрэс, Вярхоўны суд і Прэзідэнцкі палац Бразіліі ў спробе адмяніць вынікі выбараў. Мяцеж узнік не на пустым месцы — гэта была кульмінацыя шматгадовай дэзінфармацыі, якая распаўсюджвалася пераважна праз зашыфраваныя месенджэры.
«Выбары ў WhatsApp» 2018 года
Бразілія — другі па велічыні рынак WhatsApp у свеце пасля Індыі. Паводле даследавання 2019 года, заказанага Кангрэсам Бразіліі, 79 працэнтаў бразільцаў атрымліваюць навіны пераважна праз WhatsApp. Шэсць з дзесяці бразільцаў карыстаюцца месенджэрам штодня.
Балсонару паспяхова выкарыстаў гэта ў сваёй кампаніі 2018 года. Журналістка Патрысія Кампас Мелу назвала выбары 2018 года «выбарамі ў WhatsApp» пасля таго, як высветліла, што бізнесы, звязаныя з Балсонару, фінансавалі кампаніі масавай рассылкі для дыскрэдытацыі апанентаў. Праз год пасля перамогі Балсонару WhatsApp прызнаў, што некаторыя кампаніі парушылі ўмовы выкарыстання, прымяняючы фэйкавыя нумары для масавай рассылкі палітычнага кантэнту.
У 2021 годзе федэральная паліцыя Бразіліі абвінаваціла Балсонару і яго дарадцаў у каардынацыі «кабінета нянавісці», які адыграў «прамую і значную» ролю ў распаўсюджванні хлусні пра выбарчы працэс.
Выбары 2022 года і «Вялікая хлусня»
Да выбараў 2022 года асноўная тэма дэзінфармацыйных кампаній змянілася. Як Кампас Мелу распавяла NPR: «У 2022 годзе галоўная тэма дэзінфармацыйных кампаній — наша версія „вялікай хлусні”» — беспадстаўныя абвінавачванні ў тым, што электронныя машыны для галасавання ў Бразіліі ўразлівыя для фальсіфікацый.
Фонд Жэтуліу Варгаса адсочваў сацыяльныя сеткі з лістапада 2020 па студзень 2022 года і зафіксаваў амаль 400 000 публікацый у Facebook пра электронныя машыны для галасавання на прыкладна 28 000 акаўнтах, якія прыцягнулі 111 мільёнаў узаемадзеянняў.
У спробе супрацьстаяць дэзінфармацыі буйныя платформы падпісалі пагадненні з Выбарчым судом Бразіліі. У лютым 2022 года Google, Facebook, Twitter, WhatsApp, Instagram, YouTube, TikTok і Kwai узялі на сябе абавязацельствы дапамагчы ў барацьбе з фэйкавымі навінамі. У чэрвені 2022 года Telegram — любімая платформа Балсонару, дзе яго афіцыйны канал налічваў 1,4 мільёна падпісчыкаў — падпісаў пагадненне толькі пасля таго, як Вярхоўны суд пагразіў заблакіраваць платформу ў Бразіліі.
Лула з невялікай перавагай перамог у другім туры 30 кастрычніка 2022 года, набраўшы 50,9% галасоў. Балсонару не прызнаў паражэнне.
8 студзеня 2023 года: мяцеж
Праз тыдзень пасля інаўгурацыі Лулы, 8 студзеня 2023 года, больш за 100 аўтобусаў прыбылі ў Бразіліа з усёй краіны, даставіўшы радыкальных прыхільнікаў Балсонару да пратэстоўцаў, якія размясціліся лагерам перад штаб-кватэрай арміі.
Да сярэдзіны дня натоўп штурмаваў Праса-дус-Трэс-Падэрэс (Плошча трох улад), атакаваўшы будынак Кангрэса, Вярхоўны суд і Прэзідэнцкі палац Планалту. Бунтаўнікі білі вокны і мэблю, затапілі Кангрэс вадой са спрынклернай сістэмы, разрабавалі цырыманіяльныя залы Вярхоўнага суда. Як мінімум 12 журналістаў падвергліся нападам падчас уварвання.
Сілам бяспекі спатрэбілася больш за тры гадзіны, каб ачысціць усе тры будынкі. Сенатар Рандольфе Радрыгес паведаміў CNN Brasil, што пасля атакі былі знойдзены пяць гранат — тры ў Вярхоўным судзе і дзве ў комплексе Кангрэса.
Да 9 студзеня больш за 1500 чалавек былі арыштаваны. Да сакавіка 2023 года больш за 2000 чалавек былі арыштаваны за ўдзел або сувязь з нападам.
Раскрыццё змовы аб перавароце
Расследаванні пасля падзей 8 студзеня выявілі больш шырокую змову. Федэральная паліцыя знайшла праект аб’яўлення аб перавароце пры вобшуку дома былога міністра юстыцыі Андэрсана Торэса. Дакумент апісваў план увядзення «абаронча га становішча», якое ануліравала б вынікі выбараў 2022 года.
21 лістапада 2024 года федэральная паліцыя афіцыйна абвінаваціла Балсонару і 36 чалавек у спробе звяржэння дэмакратычных інстытутаў Бразіліі.
Гістарычны прысуд
11 верасня 2025 года панэль Вярхоўнага суда Бразіліі асудзіла Балсонару па пяці пунктах. Ён быў прыгавораны да 27 гадоў і 3 месяцаў турмы. Як адзначыў TIME, ён стаў першым былым прэзідэнтам Бразіліі, асуджаным за спробу перавароту — нягледзячы на тое, што краіна перажыла не менш за 15 пераваротаў і спроб пераваротаў з моманту заканчэння манархіі ў 1889 годзе.
Урок
Бразільскі выпадак дэманструе, як гады дэзінфармацыі — якая распаўсюджвалася праз зашыфраваныя месенджэры, якія цяжка маніторыць — могуць падарваць давер да дэмакратычных інстытутаў і ў канчатковым выніку прывесці да палітычнага гвалту.
Крыніцы:
- NPR. Brazilians are about to vote. And they’re dealing with familiar viral election lies. September 27, 2022.
- France 24. The scourge of fake news in Brazil’s presidential election. September 18, 2022.
- Reuters Institute. Despite efforts to fight falsehoods, Brazil’s tight election is threatened by dangerous lies.
- Foreign Policy. Bolsonaro Is Already Undermining Brazil’s Presidential Election. May 4, 2022.
- Al Jazeera. Bolsonaro supporters storm key government buildings in Brazil. January 8, 2023.
- PBS NewsHour. What to know after Brazil’s Bolsonaro is convicted. September 12, 2025.
- TIME. Former Brazilian President Jair Bolsonaro Convicted and Sentenced to Prison. September 12, 2025.
- Agência Brasil. Brazil’s Supreme Court convicts 371 for January 8 attacks. January 8, 2025.
