Перыяд даследавання: кастрычнік 2025 – студзень 2026
Аўтар: FactCheck.LT
Метадалогія: аналіз больш за 200 000 публікацый з дзяржаўных і незалежных беларускіх медыяў
Увядзенне / TL;DR
Інфармацыйная прастора Беларусі застаецца глыбока палярызаванай. Дзяржаўныя СМІ і незалежныя медыя існуюць у паралельных рэальнасцях, фармуючы ў сваіх аўдыторый прынцыпова розныя карціны таго, што адбываецца. У гэтым даследаванні мы прааналізавалі, якія тэмы дамінуюць у кожным з інфармацыйных лагераў, хто задае парадак дня і як хутка адзін бок рэагуе на наратывы іншы.
Два інфармацыйных свету
Аналіз размеркавання ключавых наратываў выявіў выразную палярызацыю. Дзяржаўныя СМІ канцэнтруюцца на тэмах, якія практычна адсутнічаюць у незалежных медыях, і наадварот.
Наратывы дзяржаўных СМІ. Тэма «братэрства з Расіяй» – саюзная дзяржава, брацкі народ, інтэграцыя прысутнічае ў дзяржаўных медыя ў 95% выпадкаў, тады як незалежныя СМІ згадваюць яе толькі ў 5% публікацый. Аналагічная карціна з тэмай “унутраных ворагаў”: тэрміны “экстрэміст”, “тэрарыст”, “змагар”, “беглы” выкарыстоўваюцца дзяржСМІ ў 77% выпадкаў. Тэма заходніх санкцый таксама застаецца пераважна дзяржаўнай – 86% згадак прыпадае на праўладныя крыніцы, якія нязменна характарызуюць іх як “незаконныя” і “ціск Захаду”.
Наратывы незалежных СМІ. Люстраная сітуацыя назіраецца з тэмамі, якія дзяржаўныя медыя лічаць за лепшае замоўчваць. Грамадзянская супольнасць – гэта праваабаронцы, НКА, грамадскія ініцыятывы, якія асвятляюцца незалежнымі СМІ ў 90% выпадкаў. Дзяржаўныя медыі згадваюць гэтую тэму толькі ў 10% публікацый, і, як правіла, у негатыўным кантэксце. Вымушаная эміграцыя беларусаў практычна табуяваная для дзяржСМІ: 83% публікацый на гэтую тэму прыпадае на незалежныя крыніцы. Палітычныя рэпрэсіі – арышты, прысуды, умовы ўтрымання палітвязняў, таксама застаюцца тэмай незалежных медыяў (80%).
Хто задае парадак дня
Адным з ключавых пытанняў даследавання было вызначэнне таго, хто першым паднімае тую ці іншую тэму. Аналіз часовых лагаў паміж першымі публікацыямі ў розных групах СМІ даў нечаканыя вынікі.
Незалежныя СМІ маніторыць дзяржпрапаганду ў рэальным часе. Сярэдні лаг паміж публікацыяй у дзяржаўных СМІ і рэакцыяй незалежных складае ўсяго 0,2 дні фактычна некалькі гадзінаў. Гэта сведчыць аб прафесійным маніторынгу прапаганды і аператыўным fact-checking.
Дзяржаўныя СМІ рэагуюць з затрымкай. Калі тэму першымі ўздымаюць незалежныя медыі, дзяржаўным СМІ патрабуецца ў сярэднім 5,3 дні для рэакцыі. Характэрны прыклад – тэма эканамічнага крызісу: незалежныя СМІ пачалі яе асвятляць 2 кастрычніка, а дзяржаўныя адрэагавалі толькі 8 кастрычніка. Тэма змушанай эміграцыі з’явілася ў незалежных медыя 1 кастрычніка, дзяржаўныя далучыліся праз 8 дзён. Такая затрымка можа тлумачыцца неабходнасцю “ўзгаднення” пазіцыі або падрыхтоўкі контрнаратыву.
Прапагандысты sb.by не з’яўляюцца аператыўным медыя. Асобна варта адзначыць матэрыялы аўтараў sb.by. Сярэдні лаг іх рэакцыі на тэмы дзяржаўных СМІ складае 50 дзён, на тэмы незалежных больш за 90 дзён. Гэта паказвае на тое, што sb.by выконвае функцыю не аператыўнага інфармавання, а вытворчасці “глыбокай” прапаганды і фарміравання доўгатэрміновых наратываў.
Снежань 2025: дзве паралельныя падзеі
Аналіз дынамікі публікацый выявіў рэзкі ўсплёск тэмы “грамадзянскай супольнасці” ў апошні тыдзень снежня 2025 года. Дэталёвае даследаванне паказала, што пік быў выкліканы дзвюма паралельнымі падзеямі.
Смерць журналіста Мікіты Дробказёрава. 21 снежня стала вядома пра смерць Мікіты Дробказёрава – журналіста, аўтара праекту «Жыццё-маліна». Незалежныя СМІ адрэагавалі 82 публікацыямі, пік прыпаў на 21–22 снежня. Дзяржаўныя медыі фактычна праігнаравалі гэтую падзею. Усяго 5 згадак. Смерць беларускага журналіста на эміграцыі аказалася нязручнай тэмай для праўладных СМІ.
Вызваленне палітвязняў. У тыя ж тыдні адбылося вызваленне і выправаджэнне з краіны вядомых палітвязняў: нобелеўскага лаўрэата Алеся Бяляцкага, Віктара Бабарыкі, Марыі Калеснікавай, Максіма Знака і іншых. Гэтую падзею дзяржаўныя СМІ ігнараваць не маглі — зафіксаваны 282 публікацыі ў праўладных крыніцах. Аднак характэрна адрозненне ў фрэймінгу: калі незалежныя медыя пісалі пра «вызваленне палітвязняў», то дзяржаўныя выкарыстоўвалі тэрміны «памілаванне» і «выправаджэнне».
Пік публікацый прыпаў на 22 снежня. Дзве падзеі, аб’яднаныя тэмай грамадзянскай супольнасці і праваабароны, стварылі інфармацыйны рэзананс, які адбіўся на ўсіх аналізаваных паказчыках.
Люстраныя наратывы
Асаблівую цікавасць уяўляюць тэмы, якія асвятляюцца абодвума бакамі, але з процілеглым фрэймінгам.
Эканоміка. Дзяржаўныя СМІ канцэнтруюцца на “эканамічных дасягненнях” – росце ВУП, імпартазамяшчэнні, поспехах прадпрыемстваў (72% публікацый). Незалежныя медыя, наадварот, пішуць аб эканамічным крызісе – інфляцыі, дэвальвацыі, падзенні даходаў. Адна і тая ж эканамічная рэальнасць атрымлівае дыяметральна супрацьлеглыя інтэрпрэтацыі.
Адносіны з Расіяй. Дзяржаўныя СМІ выкарыстоўваюць лексіку “братэрства” і “інтэграцыі” (95%). Незалежныя медыі часцей пішуць пра «залежнасць ад Крамля» і аналізуюць наступствы інтэграцыйных працэсаў (73% крытычных публікацый).
Катаванні і гвалт. Нечакана гэтая тэма была прадстаўлена ў абодвух лагерах прыкладна пароўну 48% у дзяржСМІ і 52% у незалежных. Аднак кантэкст прынцыпова адрозніваецца: дзяржаўныя медыі пішуць пра «катаванні на Захадзе» або абвяргаюць «ілжывыя абвінавачванні», тады як незалежныя дакументуюць выпадкі гвалту ў беларускіх ізалятарах.
Высновы
Праведзены аналіз пацвярджае існаванне дзвюх паралельных інфармацыйных прастор у Беларусі. Дзяржаўныя і незалежныя СМІ не проста па-рознаму інтэрпрэтуюць падзеі. Яны фарміруюць прынцыпова розныя карціны рэальнасці, у якіх адны тэмы гіпертрафіраваны, а іншыя цалкам адсутнічаюць.
Незалежныя медыі дэманструюць высокі ўзровень прафесіяналізму ў маніторынгу дзяржаўнай прапаганды, рэагуючы на яе практычна імгненна. Дзяржаўныя СМІ, наадварот, рэагуюць на крытычныя тэмы з прыкметнай затрымкай, што можа ўказваць на цэнтралізаваны характар прыняцця рашэнняў аб інфармацыйнай палітыцы.
Снежаньскія падзеі 2025 года: смерць журналіста Мікіты Дробказёрава і вызваленне палітвязняў, наглядна прадэманстравалі розніцу ў падыходах: замоўчванне нязручных тэм у адным выпадку і вымушанае асвятленне з альтэрнатыўным фрэймінгам у іншым.
Метадалогія
Даследаванне заснавана на аналізе публікацый з базы дадзеных, у якую ўваходзяць больш за 200 000 дакументаў за перыяд з кастрычніка 2025 па студзень 2026 года. Крыніцы былі падзелены на тры групы: дзяржаўныя СМІ, незалежныя СМІ і дзяржаўныя прапагандысты.
Для ідэнтыфікацыі наратываў выкарыстоўваўся пошук па ключавых словах. Часовыя лагі разлічваліся як розніца паміж датамі першай згадкі тэмы ў розных групах СМІ. Візуалізацыі падрыхтаваны з выкарыстаннем Python і бібліятэкі matplotlib.
