Дзень 9: ЦАР - Помнікі Прыгожыну

Рэгіён: Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка

У снежні 2024 года каля Рускага дома ў Бангі, сталіцы Цэнтральнаафрыканскай Рэспублікі, быў адкрыты бронзавы помнік. Пяціметровы манумент адлюстроўвае Яўгена Прыгожына з рацыяй у руцэ, у бронекамізэльцы, побач з Дзмітрыем Уткіным з аўтаматам Калашнікава. На цырымоніі прысутнічалі міністр абароны ЦАР, начальнік Генеральнага штаба ўзброеных сіл і высокапастаўленыя ваенныя.

Гэта не першы помнік расійскім наймітам у ЦАР. У лістападзе 2021 года прэзідэнт Фасцен-Арканж Туадэра асабіста адкрыў ранейшую статую, якая адлюстроўвае расійскіх салдат, што абараняюць цэнтральнаафрыканскую жанчыну з дзецьмі. Ёсць таксама прапагандысцкі фільм, радыёстанцыя, аплачаныя журналісты і грамадзянін Расіі, які служыць дарадцам прэзідэнта па бяспецы.

Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка – гэта не проста краіна, дзе дзейнічае Расія. Гэта лабараторыя, дзе Масква адпрацавала мадэль, цяпер экспартуемую па ўсёй Афрыцы – бясшвовую інтэграцыю ваеннай сілы, інфармацыйнай вайны, эканамічнай эксплуатацыі і палітычнага захопу.

Паходжанне мадэлі

Наймітыя групы Вагнера ўпершыню прыбылі ў ЦАР у 2018 годзе, першапачаткова як ваенныя інструктары, запрошаныя для навучання ўрадавых войскаў. Краіна была разарвана грамадзянскай вайной з 2013 года, калі паўстанцкая кааліцыя «Селека» скінула прэзідэнта Франсуа Базізэ. Урад яго пераемніка Мішэля Джатадзіа рухнуў на працягу года на фоне сутыкненняў паміж лаялістамі «Селекі» і апалчэнцамі «анці-балака».

Да 2018 года, калі прыбыла Расія, урад кантраляваў няшмат больш за Бангі. Узброеныя групоўкі ўтрымлівалі большую частку тэрыторыі. Францыя, былая каланіяльная дзяржава, захоўвала ваенную прысутнасць, але не здолела аднавіць стабільнасць. ААН разгарнула міратворцаў. Ні тыя, ні другія не дасягнулі поспеху.

Расія прапанавала нешта іншае: безумоўную ваенную падтрымку без лекцый аб правах чалавека ці кіраванні. На працягу некалькіх месяцаў грамадзянін Расіі стаў галоўным дарадцам прэзідэнта Туадэры па бяспецы. Сілы Вагнера пачалі дзейнічаць разам з урадавымі войскамі. Да канца 2020 года, калі паўстанцы пачалі наступленне перад снежаньскімі прэзідэнцкімі выбарамі, менавіта расійскія наймітыя дапамаглі выратаваць рэжым.¹

«Казалі, што 80% тэрыторыі было акупавана ўзброенымі групоўкамі. Сёння, дзякуючы ваеннаму супрацоўніцтву з Расіяй, гэтыя лічбы цалкам змяніліся», – заявіў Туадэра BBC у снежні 2023 года.²

Інфармацыйная машына

Расійскую аперацыю ў ЦАР адрознівала не толькі ваенная эфектыўнасць, але і стварэнне цэлай інфармацыйнай экасістэмы, закліканай легітымізаваць расійскую прысутнасць і дэманізаваць альтэрнатывы.

Механізм быў выкрыты ў канцы 2024 года, калі Эфрэм Ялікэ-Нгонза, цэнтральнаафрыканскі журналіст, збег з краіны з цвёрдым дыскам, які дакументуе гады працы на расійскія прапагандысцкія структуры. Яго гісторыя, пацверджаная Forbidden Stories і шматлікімі міжнароднымі выданнямі, паказала, як сістэма працавала знутры.³

У лістападзе 2019 года да Ялікэ-Нгонза ў кандытарскай Бангі падышоў малады расіянін, які прадставіўся «Мішай». Расіянін прапанаваў грошы за артыкулы, якія прасоўваюць армію ЦАР і групу Вагнера. Аплата значна перавышала звычайныя стаўкі для мясцовых журналістаў.

Працоўны дзень Ялікэ-Нгонза пачынаўся з аналізу «ўсяго, што гаварылася пра рускіх, пра ўлады, як пазітыўнага, так і негатыўнага». Затым ён пісаў артыкулы, «якія абвяргаюць праўдзівасць усяго, што казалі апаненты ці крытыкі». Яны адпраўляліся ў газеты Бангі, якія публікавалі іх за плату. Кожны журналіст-удзельнік атрымліваў 10 000 франкаў (15 еўра) за артыкул.⁴

Пазней расійскі куратар быў ідэнтыфікаваны як Міхаіл Пруднікаў, які фігураваў ва ўнутраных дакументах Прыгожына як «галоўны медыя-менеджар». Пруднікаў працаваў на Africa Politology – арганізацыю, цяпер пад санкцыямі ЗША за «распрацоўку стратэгій і механізмаў пабуджэння заходніх краін да вываду сваёй прысутнасці з Афрыкі» і «падрыў заходняга ўплыву».⁵

Калі працадаўцы Ялікэ-Нгонза заподазрылі яго ў нелаяльнасці, Пруднікаў прыехаў да яго дадому ўзброены, адвёз у лес за 26 кіламетраў ад Бангі і пагражаў забіць. Толькі праверыўшы яго тэлефон і не знайшоўшы нічога кампраметуючага, яго адпусцілі. Пасля гэтага ён збег з краіны.⁶

Кіно як зброя

Інфармацыйная аперацыя распаўсюдзілася і на кінематограф. У маі 2021 года больш за 10 000 чалавек запоўнілі стадыён «Бартэлемі Баганда» ў Бангі, каб паглядзець «Турыст» – расійскі баявік, які адлюстроўвае наймітаў Вагнера героямі, што абараняюць ЦАР ад крывавых паўстанцаў. Фільм быў дубляваны на санга, мясцовую мову. Паводле расійскіх крыніц, да 70 000 чалавек наведалі паказы.⁷

«Турыст» быў прафінансаваны Прыгожыным і зняты з выкарыстаннем тэхнікі, транспарту і персаналу Вагнера. The Times назвала яго «найбольш уражлівым узорам прапаганды». CNN апісала яго як «раскошны прапагандысцкі прадукт: які праслаўляе місію так званых “ваенных інструктараў” у ЦАР».⁸

Слоган фільма: «Амерыканцы кажуць, што змагаюцца за дэмакратыю… Рускія змагаюцца за справядлівасць».

Паказальна адсутнасць якога-небудзь згадвання аб парушэннях правоў чалавека, задакументаваных экспертамі ААН усяго за некалькі тыдняў да прэм’еры. Згодна з іх сакавіцкім дакладам 2021 года, расійскія наймітыя здзяйснялі «масавыя пазасудовыя пакаранні смерцю, адвольныя затрыманні, катаванні падчас допытаў і прымусовае перамяшчэнне грамадзянскага насельніцтва» – каля 240 000 чалавек.⁹

На прэм’еры прысутнічаў Максім Шугалей, паліттэхнолаг, звязаны з Прыгожыным, які ўзначальвае Фонд абароны нацыянальных каштоўнасцей (ФАНК). Шугалей быў зняволены ў Лівіі ў 2019 годзе за палітычнае ўмяшанне. Яго прысутнасць звязала фільм з больш шырокім дэзінфармацыйным апаратам Расіі.

Эканоміка здабычы

Расійскія інвестыцыі ў ЦАР ніколі не былі дабрачыннасцю. Разлік прыйшоў у выглядзе горназдабыўных канцэсій.

Прыкладна ў той жа час, калі прыбыў Вагнер у 2018 годзе, урад ЦАР выдаў ліцэнзіі на здабычу золата і алмазаў кампаніі Lobaye Invest SARLU, якая належыць расіянам. ААН устанавіла, што Lobaye і Вагнер «узаемазвязаныя». Расійскія СМІ напрамую звязвалі Lobaye з Прыгожыным.¹⁰

Галоўны актыў – залаты руднік Ндасіма, размешчаны ў 440 кіламетрах на ўсход ад Бангі. Ліцэнзіі канадскай кампаніі на руднік былі ануляваны ў 2019 годзе і перададзены малагасійскай кампаніі, меркавана звязанай з расійскімі інтарэсамі. Справа дагэтуль знаходзіцца ў міжнародным арбітражы. Паводле Мінфіна ЗША, кошт здабычы золата ў Ндасіме перавышае 1 мільярд долараў.¹¹

«Улады не маюць права інспекцыі», – сказаў CNN Жан-Фернан Каэна, кіраўнік прафсаюза журналістаў ЦАР. Вагнер мае «поўны кантроль» над руднікам. Урад не можа кантраляваць, «куды ідзе здабытае імі золата». Няма «ні публічнай справаздачнасці, ні інфармацыі ад міністэрства шахт».¹²

Расследаванні CBS News адсачылі, як працуе здабыча. Грузавы самалёт рэгулярна лятае паміж Масквой і Бангі. Вагнер кантралюе аэрапорт і персанал. Самалёт знікаў над Афрыкай – наўмысна адключаючы транспандэр – а потым з’яўляўся ў ААЭ, дзе перасякаўся на восем гадзін з іншым самалётам з Масквы. Дастаткова часу для перагрузкі ў краіне з мінімальным мытным кантролем.¹³

ЦАР мае адно з найбяднейшых насельніцтваў свету – амаль 70% жывуць у крайняй галечы, пяты паказчык у свеце – нягледзячы на багацце алмазамі, золатам, нафтай і ўранам.

Неахвотны пераход

Пасля смерці Прыгожына ў жніўні 2023 года Расія пачала кансалідаваць свае афрыканскія аперацыі пад дзяржаўным Афрыканскім корпусам. У Малі пераход быў завершаны да чэрвеня 2025 года. У ЦАР ён спыніўся.

У жніўні 2025 года намеснік міністра абароны Расіі падчас візітаў у Бангі вылучыў патрабаванні: замяніць Вагнер на Афрыканскі корпус і плаціць наяўнымі за паслугі. Урад ЦАР неахвотна згаджаецца. Паводле чыноўнікаў, якія гаварылі з AP, яны лічаць, што Вагнер будзе эфектыўнейшы за структуру, кантраляваную міністэрствам.¹⁴

У Вагнера ёсць «сувязі з афіцэрамі, іх баяцца аператыўна і ў іх ёсць рэсурсы», патлумачыў адзін ваенны чыноўнік ЦАР. Асабістыя адносіны, выбудаваныя за сем гадоў, нельга лёгка перадаць бюракратычнай структуры.¹⁵

Гэтая неахвота раскрывае нешта важнае аб расійскай мадэлі. Сетка Прыгожына дасягнула поспеху менавіта таму, што дзейнічала ў шэрых зонах – прапануючы гнуткасць, адмаўляльнасць і асабістыя адносіны, якія дзяржаўныя структуры не могуць узнавіць. Пераход да Афрыканскага корпуса можа фармалізаваць расійскую прысутнасць, але рызыкуе страціць тое, што рабіла мадэль эфектыўнай.

Захоп завершаны

Да канца 2024 года інтэграцыя Расіі ў дзяржаўны апарат ЦАР была амаль поўнай. Прэзідэнт Туадэра прызначыў камандзіра Вагнера Дзмітрыя Падольскага сваім дарадцам па бяспецы ў верасні 2024 года. Рэгулярныя тэлефонныя званкі звязваюць Туадэру напрамую з Пуціным. На адкрыцці статуі Прыгожына міністр сувязі ЦАР заявіў CNN, што помнікі былі «адкрыты ў рамках супрацоўніцтва паміж нашай краінай і Расіяй».¹⁶

Французы, якія разгарнуліся ў ЦАР пасля перавароту 2013 года, пайшлі з-за таго, што яны назвалі «масаванымі дэзінфармацыйнымі кампаніямі», накіраванымі супраць Францыі. Radio France International і іншыя крытычныя СМІ забаронены. Інфармацыйная прастора належыць Расіі.

І помнікі працягваюць расці. Два цяпер ушаноўваюць расійскіх наймітаў у Бангі – адзін адлюстроўвае абаронцаў жанчын і дзяцей, другі ўвекавечвае чалавека, дакладна абвінавачанага ў ваенных злачынствах на некалькіх кантынентах. Абодва стаяць як манументы мадэлі ўплыву, якая не патрабуе згоды кіраваных.

Крыніцы

Дадатковае чытанне

• Meduza, “«Мы змагаемся за справядлівасць»”, май 2021
• DFRLab, “First Russian mercenary statue in Africa identified in the Central African Republic”, лістапад 2021
• Africa Defense Forum, “CAR at Center of Russian Disinformation Effort”, сакавік 2022