Калі прагнозы не спраўджваюцца: аналіз прагнозаў адносна Беларусі, зробленых пятнаццаць гадоў таму

TL;DR

Выкарыстоўваючы нашу аналітычную платформу, якая змяшчае больш за 1,9 мільёна дакументаў з беларускіх дзяржаўных і незалежных медыяў, мы правялі сістэматычную праверку прагнозаў, якія рабіліся пра будучыню Беларусі ў перыяд з 2005 па 2013 год.

Для гэтага аналізу былі выкарыстаныя два гістарычныя архівы: калекцыя з больш чым 20 000 англамоўных артыкулаў пра Беларусь за 2005-2011 гады, і 1346 публікацый аналітычнага цэнтра, якія ахопліваюць перыяд з 1996 па 2021 год. Мы прасканавалі 21511 дакументаў з дапамогай семантычнага пошуку, вынялі 715 канкрэтных прагнастычных сцвярджэнняў і ацанілі 157 найбольш правяраемых з іх па бягучай сітуацыі.

Вынік: агульная дакладнасць 65,0 з 100.

Што прагназавалі

У гады паміж спрэчнымі выбарамі 2006 года і катастрафічным разгромам снежня 2010-га сярод заходніх аналітыкаў склаўся характэрны кансэнсус. Беларусь нарэшце гатова да перамен. Лукашэнка, які знаходзіцца пад эканамічным ціскам і ў перыядычным канфлікце з Масквой, будзе вымушаны лібералізавацца. “Усходняе партнёрства” ЕС прапануе стымулы. Новае пакаленне беларусаў, падключанае да свету праз інтэрнэт, запатрабуе перамен.

Канкрэтныя прагнозы гучалі так. У 2009 годзе аналітыкі пісалі, што рэакцыяй Лукашэнкі “мог бы стаць радыкальны паварот да ЕС.” У 2010-м сцвярджалася: “Гэтая мадэль можа і павінна працаваць, што паказаў вопыт Украіны,” маючы на ўвазе, што Беларусь здольна адначасова сябраваць з Расіяй і ўступаць у ЕС. Падвойная іронія гэтай фразы, напісанай да Крыма, да 2020 гады, да ўсяго, што рушыла ўслед.

Лукашэнка асабіста абяцаў сярэдні заробак у 500 долараў, назваўшы гэта “святым лікам.” Дзяржаўныя планы прадугледжвалі рост ВУП на 11-13 працэнтаў. Аналітыкі e-belarus.org не былі выключэннем: прагназавалася паляпшэнне пазіцый Беларусі ў рэйтынгу МСЭ да 2015 года.

Паказальны і іншы прыклад: у 2010 годзе кандыдат ад апазіцыі Андрэй Саннікаў прывітаў тое, што назваў “апошнім годам дыктатуры,” абвяргаючы рэжым Лукашэнкі як няздольны пераадолець бягучыя праблемы. Пасля масавых пратэстаў 19 снежня 2010 года ён быў арыштаваны, а ў маі 2011 года прыгавораны да 5 гадоў пазбаўлення волі. Агулам ён правёў у зняволенні каля 16 месяцаў. Лукашэнка па-ранейшаму ва ўладзе праз 16 гадоў.

Што адбылося

Рэальнасць пайшла па іншым сцэнары. Замест выхаду з ізаляцыі Беларусь пасля выбараў 2020 года пагрузілася глыбей у аўтарытарызм, стаўшы больш залежнай ад Расіі, чым у любы момант з набыцця незалежнасці. Замест інтэграцыі з ЕС рэжым трывала замацаваўся ў арбіце Масквы, размясціўшы на сваёй тэрыторыі тактычную ядзерную зброю. Балансаванне, якое вызначала палітыку Беларусі два дзесяцігоддзі, абрынулася.

Пратэсты 2020 года справакавалі вельмі жорсткія рэпрэсіі ў постсавецкай гісторыі краіны. Больш за 200 000 чалавек пакінулі Беларусь. Незалежныя медыі былі сістэматычна знішчаны. Арганізацыі грамадзянскай супольнасці былі зачыненыя або сышлі ў падполле. Цэлая медыйная экасістэма перамясцілася ў Польшчу, Літву і Грузію, працягваючы працу з выгнання.

Эканамічная мадэрнізацыя, якую абяцалі, не адбылася так, як прагназавалася. “Святы лік” у 500 долараў быў сарваны валютным крызісам 2011 года. Паводле звестак Белстата на сакавік 2026 года, намінальная налічаная сярэдняя зарплата складае 2 975,8 рубля (каля $1 069 па бягучым курсе), а медыянная, разлічаная за лістапад 2025 года, складае 2 081,7 рубля (каля $748). Фармальна “святы лік” перавышаны ўдвая, але кантэкст кардынальна адрозніваецца. Чысты медыяны заробак звычайнага работніка (пасля выліку падаходнага падатку 13% і ўнёску ў ФСАН 1%) складае каля $643. Беларускі рубель умацаваўся да долара на 20% за 2025 год, што штучна раздзімае доларавы эквівалент. Роскід па галінах велізарны: ад 6957 рублёў у ІТ-сектары да 2066 рублёў у адукацыі. Беларуская эканоміка цяпер структурна залежыць ад патрэбнасцей расійскай мілітарызаванай эканомікі, а рост кошту жылля ў значнай меры звязаны з пераездам расійскіх грамадзян. Пры супастаўленні з краінамі Балтыі і Польшчай разрыў застаецца ашаламляльным, хоць унутраны дыскурс кампенсуе гэта аргументамі аб кошце прадуктаў і камунальных паслуг.

Інфармацыйнае асяроддзе эвалюцыянавала ў кірунках, якіх амаль ніхто не прадбачыў. Артыкул 2006 года папярэджваў, што “інтэрнэт у Беларусі хутка апынецца пад дзяржаўным кантролем.” Тады гэта гучала як алармізм. Аказалася адным з самых дакладных прагнозаў ва ўсім корпусе.

Ацэначная карта

З 157 ацэненых прагнозаў 84 пацвердзіліся, 27 пацвердзіліся часткова, 39 былі абвергнутыя, а 4 інвертаваліся: адбылося прама супрацьлеглае.

Якія пацвердзіліся прагнозы малююць вядомы партрэт. “Лукашэнка заявіць аб перамозе на выбарах 2010 года” (100/100). “Улады выкарыстоўваюць усе сродкі для падаўлення апазіцыйнага мітынгу” (95/100). “Апазіцыйныя кандыдаты не будуць абраныя з-за несумленнага электаральнага працэсу” (95/100). “Беларусь застанецца ў цяжкай залежнасці ад расійскіх энерганосьбітаў” (95/100). “Гэты закон, чарговая атака на незалежнасць медыя” (95/100, крыніца: Рэпарцёры без межаў). Усе апісваюць механіку аўтарытарнага кантролю. Усе прымалі заявы рэжыма літаральна.

Часткова якія пацвердзіліся паказваюць дакладны кірунак, але памылку ў маштабе. “Беларусь будзе вымушана далучыцца да Расіі на расійскіх умовах” (75/100): залежнасць узмацнілася, але фармальная анэксія не адбылася. “Рост коштаў на газ створыць сур’ёзны выклік” (70/100): крызіс 2011 года здарыўся, але рэжым выжыў.

Абвергнутыя аб’ядноўвае вера ў непазбежнасць перамен. “2010 год стане апошнім годам дыктатуры” (5/100). “Беларусь увойдзе ў топ-30 краін па дзелавым клімаце” (5/100). “Лукашэнка працягне руку ўмеранай апазіцыі пасля міжнароднага асуджэння” (5/100). “ВУП вырасце на 11-13%” (15/100, крыніца: Jamestown Foundation).

Чатыры інвертаваныя: адбылося прама супрацьлеглае. “Лукашэнка мог бы радыкальна павярнуць да ЕС” (5/100). “Беларусь можа прытрымлівацца ўкраінскай мадэлі” (5/100). “Беларусь павінна інтэгравацца ў сусветную эканоміку і рухацца да Еўропы” (10/100). “Беларусь выходзіць з ізаляцыі і працягне дыялог з ЕС” (15/100). Усе чатыры датычыліся еўрапейскага вектара. Кожны прадказваў збліжэнне. Кожны ўбачыў адваротнае.

Дакладнасць па даменах

Дакладнасць радыкальна адрознівалася па тэмах, і гэтая заканамернасць з’яўляецца цэнтральным вынікам даследавання.

Чым бліжэй да механікі аўтарытарызму, тым больш дакладна прагноз. Чым бліжэй да чаканняў перамен, тым горш.

Хто памыляўся: рэйтынг крыніц

Атрыбуцыя прагнозаў да крыніц праз выманне з тэкстаў базы дадзеных выявіла тры аналітычныя школы з рознай дакладнасцю.

Дакументавалая школа (RSF, Belapan, Reuters) фіксавала, што рэжым робіць, не інтэрпрэтуючы яго намеры праз прызму дэмакратызацыі. Дакладнасць 86-91%.

Дыпламатычна-інстытуцыянальная школа (АБСЕ, Бі-Бі-Сі) балансавала паміж рэалізмам і нарматыўнымі чаканнямі. Дакладнасць 57-58%.

Транзіталагічная школа (Jamestown Foundation, Радыё Свабода) ужывала мадэлі дэмакратычнага пераходу. Дакладнасць 18-50%.

Разрыў у 70 пунктаў паміж RSF і Jamestown Foundation: адна лічба, якая тлумачыць 20 гадоў памылковага прагназавання. Чым далей аналітык ад фактаў і бліжэй да тэорыі дэмакратычнага пераходу, тым горшы прагноз.

Якія словы прадказвалі памылку

Лексічны аналіз 157 ацэненых прагнозаў (толькі тэкст прагнозу, без рэтраспектыўных тлумачэнняў) выявіў устойлівую карэляцыю паміж словаўжываннем і дакладнасцю.

Словы, якія сустракаліся выключна ў правальных прагнозах: “potential,” “become,” “top,” “world,” “protest,” “rise,” “must,” “reform,” “europe.” Словы, якія сустракаліся выключна ў дакладных: “independent,” “media,” “elections,” “authorities,” “gas,” “presidential.”

Пры групоўцы ў наратыўныя кластары карціна стала яшчэ больш зразумелай. Кластар аўтарытарнай кансалідацыі (кантроль, ціск, абмежаванні, сачэнне, залежнасць): 6 дакладных, 0 памылковых. 100% дакладнасці. Кластар еўрапейскага пераходу (рэформы, інтэграцыя, бізнес, адкрытасць): 3 дакладныя, 4 памылковыя. 43 працэнты.

Слова “stability” з’яўляецца толькі ў дакладных прагнозах. Калі аналітыкі выкарыстоўвалі яго для апісання інстытуцыйнай устойлівасці аўтарытарызму, яны мелі рацыю. Рэжымная прапаганда “астраўка стабільнасці” выкарыстоўвае тое ж слова, але з супрацьлеглым зместам: не дыягназ, а рэкламны слоган. Дзяржаўныя медыі ўсе гэтыя гады сістэматычна ўзмацнялі праблемы дэмакратычных краін і падавалі Беларусь як астравок парадку ў “моры хаосу.” Сёння гэты наратыў уваходзіць у адметную супярэчнасць з нарастаючай рыторыкай аб ідэалагічнай вайне: рэжым адначасова паведамляе насельніцтву, што Беларусь унікальна стабільная і што яна знаходзіцца ў аблозе, а санкцыі, гэта экзістэнцыйная пагроза.

Мова дэмакратычнага пераходу (“transition,” “reform,” “democratization,” “opening,” “crossroads”) сустракалася ў памылковых прагнозах у 1,6 разы часцей. Чым больш аналітык выкарыстоўваў гэты лексікон, тым горшым быў прагноз. Чым больш мову апісваў
сістэму як яна ёсць, а не як яна павінна стаць, тым бліжэй да рэальнасці.

Парадокс упэўненасці

Гіпотэза была: найболей упэўненыя прагнозы апынуцца самымі памылковымі. Даныя паказалі адваротнае.

Высокаўпэўненыя прагнозы былі ўпэўненасцю ў аўтарытарнай механіцы: “Лукашэнка сапраўды пераможа,” “улады сапраўды падавяць,” “медыя сапраўды абмяжуюць.” Аўтары былі ўпэўненыя ў негатыўных зыходах і мелі рацыю. Сярэдне-ўпэўненыя і асцярожныя былі няўпэўненасцю ў пазітыўных сцэнарах: “Беларусь можа рушыць да ЕС,” “рэформы магчымыя.” Аўтары сумняваліся, і правільна, але па няправільных прычынах: яны дапускалі абодва зыходу, тады як рэальнасць дапускала толькі адзін.

Не завышаная самаўпэўненасць, а асіметрычная пэўнасць: аналітыкі былі калібраваны правільна калі казалі пра тое, што рэжым зробіць, і некалібраваныя калі казалі пра тое, што рэжым можа змяніцца.

Чаго не прадбачыў ніхто

З 12 ключавых развіццяў, якія вызначылі Беларусь пасля 2013 года, мы праверылі наяўнасць кожнага ў корпусе 715 прагнозаў. 10 аказаліся поўныя сьляпымі пятамі: ніводнай згадкі. Татальная рэпрэсіўная перабудова дзяржавы. Эміграцыя больш за 200 000 чалавек. Telegram як інфраструктура пратэстаў і медыя ў выгнанні. Размяшчэнне расейскай тактычнай ядзернай зброі. Выкарыстанне міграцыі як зброі супраць ЕС. Перахоп самалёта Ryanair. Страта інфармацыйнага суверэнітэту. Поўнае адключэнне інтэрнэту як інструмент крызіснага ўпраўлення. Нармалізацыя надзвычайнага становішча на гады. Выкарыстанне беларускай тэрыторыі для ўварвання ва Украіну.

Толькі масавыя пратэсты былі часткова прадбачаныя (1 згадка: “калі выйдуць сотні тысяч, сілавікі пяройдуць на бок народа,” што таксама аказалася памылкай). Масавая эміграцыя атрымала адну частковую згадку: “працяг рэпрэсій можа прывесці да масавай эміграцыі.”

На падвоенай выбарцы (715 замест 349 прагнозаў) ні адна новая тэма не перайшла са сляпой плямы ў прадбачаную. Гэта не артэфакт малой выбаркі, а структурная ўласцівасць аналітычнага мыслення 2005-2013 гадоў.

Ілжывыя адлігі

Часавы аналіз выявіў тры перыяды, калі аптымізм прагнозаў быў высокім, а іх дакладнасць нізкай.

2007 год: газавы канфлікт з Расіяй выклікаў чаканне павароту да Захаду. Аптымізм 38,8%, дакладнасць 42,5 з 100.

2009 год: глабальны фінансавы крызіс і “адліга” ў адносінах з ЕС. Пік аптымізму: 47,8%, мінімум песімізму: 15,9%. Аналітыкі масава прадказвалі збліжэнне з Еўропай. Праз год адбыўся разгром на пляцы.

2010 год: перадвыбарчы цыкл. 232 прагнозы, больш чым у любы іншы год. Аптымізм 42,7%, дакладнасць 44,7 з 100.

Кожная падзея, якая інтэрпрэтуецца як “адкрыццё” (вызваленне палітвязняў, дыялог з ЕС, газавы канфлікт, эканамічны крызіс), спараджала хвалю прагнозаў аб лібералізацыі. Амаль усе правальваліся. Пасля 2010 года аптымізм упаў да 28,1%, песімізм вырас да 56,2%. Рэальнасць разбурыла ілюзіі, але толькі часова: у 2012-2013 аптымізм вярнуўся ў тэхналагічным дамене.

Чаму памыляліся: пяць сістэмных скажэнняў

Вера ў непазбежнасць дэмакратызацыі. Аналітыкі лічылі аўтарытарызм пераходнай фазай, а не ўстойлівым станам. У 2005 годзе прагназавалася, што “беларуская моладзь будзе вельмі актыўная на выбарах 2006 года і гэта будзе год вялікіх перамен.” Прамы імпарт грузінскага і ўкраінскага сцэнара ў краіну, дзе ён не працаваў.

Пераацэнка эканамічных стымулаў. Калі стаяў выбар паміж эканамічнай эфектыўнасцю і палітычным кантролем, Лукашэнка нязменна выбіраў кантроль. Гэты патэрн прасочваецца праз валютны крызіс 2011 года, постсанкцыйную адаптацыю пасля 2020 года і бягучую эканамічную інтэграцыю з Расіяй.

Ілюзія шматвектарнасці. Здавалася, што Беларусь можа бясконца балансаваць паміж Расіяй і ЕС. Адзін аналітык 2006 года аказаўся бліжэй да ісціны, чым большасць: “Што б ні спадзяваліся некаторыя на Захадзе, Беларусь не з’яўляецца яшчэ адным даміно, гатовым упасці пры першых жа выбарах.” Гэты прагноз атрымаў 95 балаў.

Недаацэнка адаптыўнасці рэжыму. Фокус быў на слабасцях, упускаючы здольнасці. Палітолаг Уладзімір Падгол у 2007 годзе: “пратэстны патэнцыял занадта малы, каб выклікаць палітычныя зрухі, а прапаганда не дазволіць яму вырасці.” Ён меў рацыю на 13 гадоў наперад.

Прыняцце прапаганды за прагноз. Калі рэжым абяцаў рост ВУП на 11-13% або ўваходжанне ў топ-30 краін па дзелавым клімаце, аналітыкі прымалі гэта за планы. Гэта заўсёды была прапаганда.

Інфармацыйная прастора

Беларускія дзяржаўныя медыі сталі часткай расійскай інфармацыйнай прасторы. Еўрапейскія інстытуты размяжоўваюць замежнае інфармацыйнае маніпуляванне (FIMI) і ўнутранае (DIMI). У Беларусі гэтае размежаванне стала невырашальным: наратывы расійскага паходжання каардынуюцца праз ТАСС і ўзмацняюцца праз беларускія каналы, а ўласная прапаганда рэжыму (наратыў “астраўка стабільнасці”) выкарыстоўвае тыя ж прыёмы. Інфармацыйныя сістэмы дзвюх краін зліліся да ступені, калі распазнаванне стала немагчымым. Суверэнная вытворчасць інфармацыі ўнутры краіны фактычна спыніла існаванне як асобная катэгорыя.

Узровень выяўлення інфармацыйнага маніпулявання ў беларускіх дзяржаўных медыя па дадзеных FORESIGHT: эканоміка 94,8%, медыя/інфармацыя 81,2%, палітыка 67,7%, геапалітыка 67,5%, грамадзянская супольнасць 66,6%, тэхналогіі 57,8%.

Што з гэтага вынікае

Уважліва сачыць, калі бягучы рэжым гаворыць аб абмежаваннях. Законы аб кантролі медыя, патрабаванні перарэгістрацыі арганізацый, законы аб наглядзе за інтэрнетам: калі аналітыкі прымалі такія заявы літаральна, дакладнасць перавышала 85%. Калі трактавалі як перагаворную пазіцыю, падала ніжэй за 50%.

Ня верыць рэжыму, калі ён абяцае разьвіцьцё. Эканамічныя, тэхналагічныя і сацыяльныя мэтавыя паказчыкі аказаліся найменш надзейнымі прагнозамі.

Не праецыраваць чужы вопыт. Ні грузінскі, ні ўкраінскі, ні польскі сцэнар не падыходзіў да Беларусі. Кожны прагноз, пабудаваны на аналогіі, праваліўся.

Ацэньваць устойлівасць рэжыму, а не патэнцыял апазіцыі. Прагнозы аб сіле апазіцыі сістэматычна набіралі 20-30% дакладнасці. Прагнозы аб сіле рэжыму, 85-95%.

Глядзець на інфармацыйнае асяроддзе. Ступень інтэграцыі беларускіх дзяржаўных медыяў у расійскую інфармацыйную прастору, найбольш значны і найменш абмяркоўваемы індыкатар страты суверэнітэту.

Пытанні пераемнасці становяцца ўсё больш актуальнымі. Правалы прагназавання апошніх дваццаці гадоў даюць падставы для асцярожнасці.

Што далей

Цыклы ілжывай адлігі. Кожная падзея, якая інтэрпрэтуецца як “адкрыццё,” спараджала хвалю прагнозаў аб лібералізацыі. Можна вымераць, якія падзеі выклікалі найбольшы ўсплёск ілжывага аптымізму і праз які час прагнозы абвяргаліся.

Што не прадказаў ніхто. Чаму 10 з 12 ключавых развіццяў поўнасцю адсутнічалі ў прагнозным полі? Што менавіта ў аналітычным мысленні 2005-2013 гадоў стварала сляпыя плямы?

Ці можа лексіка прагнозу прадказаць яго дакладнасць? Папярэднія дадзеныя паказваюць, што кластар аўтарытарнай кансалідацыі даў 100% дакладнасці, кластар еўрапейскага пераходу 43%. Калі гэтая заканамернасць пацвярджаецца на большай выбарцы, гэта дазваляе будаваць колькасныя мадэлі адзнакі аналітычнай якасці.

Параўнанне з іншымі краінамі. Ці тыя ж скажэнні паўтараюцца ў прагназаванні адносна Расіі, Ірана, Венесуэлы, краін Цэнтральнай Азіі? Калі так, беларускі кейс ператвараецца ў крытыку постсавецкага прагназавання ў цэлым, а метадалогія можа выкарыстоўвацца для любога аўтарытарнага кантэксту.

Аб дадзеных. Прагнозы вынятыя з архіваў 2005-2011 і 1346 публікацый, 1996-2021 з дапамогай канвеера: семантычнае фільтраванне праз pgvector (500 кандыдатаў з 21511 дакументаў), структураванае выманне праз Claude Sonnet (715 прагнозаў дакументаў, 50 крыніц, 2024-2026). Усе дадзеныя і скрыпты даступныя па запыце для даследчых мэт.