На першы погляд, роля Кітая ў беларускай дзяржаўнай медыяпрасторы выглядае як гісторыя экспансіі. У абсалютных лічбах колькасць публікацый, якія згадваюць кітайскія медыякрыніцы (Сіньхуа, CGTN, «Жэньмінь жыбао», Global Times і іншыя), вырасла з прыкладна 100 у 2020 годзе да больш чым 1 000 у 2025 годзе. Аднак нармалізаваны аналіз на базе 1,9 мільёна дакументаў з 73 крыніц платформы FORESIGHT паказвае прынцыпова іншую карціну.
Стабільная тэма, знікаючыя крыніцы
Кітай займае стабільныя 5–8% публікацый беларускіх дзяржаўных СМІ на працягу ўсяго аналізуемага перыяду (2020–2026). Гэтая доля не дэманструе ні ўстойлівага росту, ні спаду: Кітай прысутнічае як пастаянны элемент парадку дня, але не пашырае свой эфірны час.
Пры гэтым доля матэрыялаў, якія цытуюць кітайскія медыякрыніцы, абрынулася. У снежні 2022 года 22,8% усіх публікацый пра Кітай спасылаліся на кітайскія медыя. Да 2026 года гэты паказчык апусціўся да 3–6%. Пяцікратнае падзенне за тры гады.
Куды зніклі крыніцы? Карэспандэнцкая сетка БелТА (уключаючы сумесную лінію «БЕЛТА, Сіньхуа») пакрывала 40–50% публікацый пра Кітай у 2020–2021 гадах. Цяпер гэты паказчык складае 16–20%. Расійскія медыя (ТАСС, РЫА Навіны, «Інтэрфакс») часова запоўнілі прастору ў 2023 годзе (да 25% публікацый пра Кітай), але не замацаваліся на гэтым узроўні. Галоўны бенефіцыяр працэсу: неатрыбуціраваны кантэнт, доля якога вырасла з 57% да 71%.
Пік 2022–2023: з’езд, візіт, дэкларацыя
Перыяд максімальнага цытавання кітайскіх медыя (кастрычнік 2022 – сакавік 2023) прывязаны да дзвюх падзей. У кастрычніку 2022 года XX з’езд КПК пераабраў Сі Цзіньпіна на беспрэцэдэнтны трэці тэрмін, што само па сабе стала буйным інфармацыйным нагодай. 28 лютага – 2 сакавіка 2023 года Аляксандр Лукашэнка здзейсніў дзяржаўны візіт у Пекін, па выніках якога бакі падпісалі сумесную дэкларацыю аб «узорных адносінах усенадвор’яснага і ўсебаковага стратэгічнага партнёрства». Медыйны эфект абедзвюх падзей наклаўся на кантэкст першага года поўнамаштабнага ўварвання ва Украіну, калі Мінск актыўна пазіцыяніраваўся на восі Расія–Кітай, а антызаходняя рыторыка ў дзяржаўных СМІ дасягала максімальных значэнняў.
Менавіта ў гэты перыяд доля публікацый, якія цытуюць кітайскія медыя, дасягнула 22,8% ад усіх навін пра Кітай (снежань 2022). Далейшы аналіз паказвае, што гэты пік не стаў новай нормай, а застаўся кропкай максімуму, за якой пайшоў сістэмны спад.
Тры восі трансфармацыі
Семантычны аналіз 9 518 дакументаў (класіфікацыя па 10 тэматычных катэгорыях і 6 геапалітычных фрэймах) выявіў тры структурныя зрухі паміж перыядам піку (кастрычнік 2022, сакавік 2023) і бягучым перыядам (кастрычнік 2025, май 2026).
1. Ад прапаганды да вітрыны
Жорсткія геапалітычныя катэгорыі (антызаходняя рыторыка, ваенная бяспека, дыпламатыя) у сукупнасці ўпалі з 37,8% да 28,6% усяго корпусу. Катэгорыі soft power (культура і адукацыя, тэхналогіі) вырасла з 13,4% да 25,9%. Гандаль і эканоміка застаюцца найбуйнейшай катэгорыяй (29% → 24%), але яе дамінаванне скарацілася.
Гэты зрух асабліва драматычны ў матэрыялах, атрыбуціраваных кітайскім медыякрыніцам. Антызаходні кантэнт праз кітайскія крыніцы абрынуўся з 22,1% да 1,9%. Ваенная бяспека ўпала з 11,7% да 2,3%. Іх месца занялі тэхналогіі (рост з 2,5% да 35,2%) і культура (з 4,3% да 20,7%). Кітайскія медыя ў беларускай прасторы пераключыліся з функцыі геапалітычнай прапаганды на функцыю тэхналагічнай вітрыны: робаты, штучны інтэлект, космас, электрамабілі.
2. Ад партнёрства да дэкарацыі
Доля публікацый з двухбаковым беларуска-кітайскім фокусам упала з 36,7% да 25,3%. Геапалітычны фрэйм «стратэгічнае партнёрства» скараціўся з 30,5% да 19,6%, а «антызаходні блок» упаў з 13,8% да 7,7%. Нейтральная фактычная падача вырасла з 49,2% да 64,9%.
Кітай у беларускай медыяпрасторы са стратэгічнага партнёра ператвараецца ў дэкаратыўны элемент: згадваецца ў кантэксце сусветных навін, але ўсё радзей падаецца як суб’ект двухбаковых адносін ці ключавы саюзнік.
3. Эфект Сіньхуа: інфармацыйнае агенцтва, а не нарратыўны інструмент
Дэталёвы аналіз піку жніўня 2025 года (201 публікацыя) паказаў, што 90% кантэнту прыпадае на БелТА, а змест уяўляе сабой перадрукі Сіньхуа пра сусветныя падзеі: паводкі ў Непале, землятрус у Мексіцы, стральба ў Лос-Анджэлесе. Сіньхуа выкарыстоўваецца як інфармацыйнае агенцтва для рубрыкі «У свеце», а не як крыніца нарратыўнага ўплыву.
Аналагічная карціна з CGTN: адзіны значны ўсплёск (18 публікацый у кастрычніку 2024) аказаўся медыйным рэхам адной падзеі, інтэрв’ю Аляксандра Лукашэнкі тэлеканалу CGTN на саміце БРІКС у Казані.
Схаваная напружанасць: расійскі канал
Аналіз танальнасці па каналах атрыбуцыі выявіў нечаканы патэрн. Кітайскія медыякрыніцы дэманструюць 77% пазітыўнай танальнасці да Кітая (чакана). Карэспандэнцкая сетка БелТА дае збалансаваны 49/48% пазітыў-нейтрал. Аднак расійскія медыя паказваюць 14,5% негатыўнай танальнасці да Кітая, найвышэйшы паказчык сярод усіх каналаў. Для параўнання: негатыў у кітайскіх медыя складае 0,8%, у карэспандэнтаў БелТА 3,3%, у неатрыбуціраванага кантэнту 3,4%.
Агульны танальны зрух паміж перыядамі таксама паказальны: пазітыў да Кітая ўпаў з 41,9% да 34,2%, нейтральная падача вырасла з 54,1% да 61,4%. Беларускія дзяржаўныя СМІ не сталі больш негатыўнымі да Кітая, але сталі прыкметна больш стрыманымі.
Гэты негатыў у расійскім канале адлюстроўвае ўнутраную напружанасць у расійскім медыяполі ў адносінах да Кітая: канкурэнцыя за цэнтральнаазіяцкія рынкі, разыходжанні па бліжнеўсходняй парадку дня, рэўнасць да расце тэхналагічнага лідарства. Беларускія дзяржаўныя СМІ, рэтранслюючы расійскія крыніцы, імпартуюць гэтую напружанасць.
Высновы
1. Кітай стабільны ў парадку дня, але кітайскія медыя з яго выходзяць. Доля навін пра Кітай застаецца ў карыдоры 5–8% на працягу шасці гадоў. Пры гэтым цытаванне кітайскіх медыякрыніц скарацілася ў пяць разоў: з 22,8% публікацый пра Кітай у снежні 2022 года да 3–6% у 2026 годзе. Сіньхуа застаецца дамінантным сярод кітайскіх крыніц, але выкарыстоўваецца як інфармацыйнае агенцтва для рубрыкі «У свеце», а не як інструмент нарратыўнага ўплыву.
2. Кітайскія медыя прайшлі рэбрэндынг: ад геапалітычнай прапаганды да тэхналагічнай вітрыны. Антызаходні кантэнт праз кітайскія крыніцы абрынуўся з 22% да 2%. Яго замянілі тэхналогіі (35%) і культура (21%). Гэта не спантанны працэс, а свядомая змена камунікацыйнай стратэгіі.
3. Беларускія дзяржаўныя СМІ дэатрыбуціруюць кантэнт пра Кітай. 71% публікацый пра Кітай выходзіць без спасылкі на канкрэтную крыніцу (было 57%). Карэспандэнцкая сетка БелТА скарацілася ўдвая. Гэта зніжае празрыстасць інфармацыйнага ланцуга і ўскладняе атрыбуцыю наратываў.
4. Расійскія медыя транслююць схаваную напружанасць. Расійскі канал дэманструе 14,5% негатыўнай танальнасці да Кітая, што ў 4–18 разоў вышэй, чым у іншых каналаў. Беларускія дзяржаўныя СМІ, рэтранслюючы расійскія крыніцы, імпартуюць унутрарасійскія супярэчнасці ў адносінах да Пекіна.
5. Кітай ператвараецца з партнёра ў дэкарацыю. Двухбаковы фокус упаў з 37% да 25%. Нейтральная падача вырасла з 49% да 65%. Кітай усё часцей з’яўляецца як фонавы элемент сусветных навін, а не як стратэгічны саюзнік Мінска.
Метадалогія
Даследаванне заснавана на даных аналітычнай платформы FORESIGHT (прыкладна 1,9 мільёна дакументаў, 73 крыніцы). Корпус для семантычнага аналізу: 9 518 дакументаў з беларускіх дзяржаўных СМІ, якія змяшчаюць згадванні Кітая. Два перыяды параўнання: пік цытавання кітайскіх медыя (кастрычнік 2022 – сакавік 2023, n=2 392) і бягучы перыяд (кастрычнік 2025 – май 2026, n=7 126).
Канал атрыбуцыі вызначаўся па наяўнасці ў тэксце маркераў: «Сіньхуа», Xinhua, «Жэньмінь жыбао», Global Times, CGTN, CCTV, China Daily (кітайскія медыя); ТАСС, РЫА Навіны, «Інтэрфакс», RT і іншыя (расійскія медыя); «Кар. БЕЛТА», «БЕЛТА, Сіньхуа» (карэспандэнцкая сетка).
Тэматычная класіфікацыя выканана з дапамогай GPT-4o-mini праз OpenAI Batch API (10 тэматычных катэгорый, 6 геапалітычных фрэймаў, 3 узроўні танальнасці). Катэгорыя «іншае» склала 14,6% у перыяд піку і 17,9% у бягучым перыядзе. Валідацыя паказала, што ~11% гэтых дакументаў змяшчаюць ілжывыя спрацоўванні (Кітай не згадваецца па сутнасці), а астатнія ўяўляюць сабой доўгі хвост разрозненых тэм (ток-шоу, інтэрв’ю, кадравыя прызначэнні) без схаваных тэматычных кластараў. Дзесяць базавых катэгорый пакрываюць усе значныя патэрны.
