Першы выпуск штомесячнай серыі narrative intelligence ад FactCheck.LT. Мы аўтаматычна супастаўляем, як адну і тую ж падзею падаюць восем інфармацыйных асяроддзяў: дзяржаўныя і незалежныя медыя Беларусі, медыя Літвы, Латвіі, Польшчы і Украіны, дзяржаўныя медыя Расіі і кітайскае агенцтва Сіньхуа. Індэкс разыходжання наратываў (NDI) вымярае, наколькі далёка разышліся інтэрпрэтацыі.
Што такое NDI (Narrative Divergence Index): тлумачым простымі словамі
Як чытаць гэты выпуск
У чэрвені 2026 года платформа FORESIGHT апрацавала 26 320 публікацый з 26 крыніц на пяці мовах, прыведзеных да адзінага семантычнага поля. Алгарытм аўтаматычна згрупаваў іх у 1 620 падзей і адабраў дзесяць, якія атрымалі асвятленне не менш як у чатырох інфармацыйных асяроддзях. Для кожнай падзеі вызначаецца вось разыходжання, гэта значыць галоўнае пытанне, па якім інтэрпрэтацыі разышліся, і пазіцыя кожнага асяроддзя на шкале ад 0 да 10. NDI падзеі роўны размаху паміж крайнімі пазіцыямі: значэнне 7 і вышэй азначае, што аўдыторыі розных асяроддзяў жывуць у несумяшчальных версіях таго, што адбылося.
Важная агаворка: усе падзеі чэрвеня аб’ядноўвае кансэнсус па базавых фактах. Ніхто не спрачаецца, што абмен палоннымі адбыўся, што нямецкая брыгада разгортваецца ў Літве, што Лукашэнка сустрэўся з Сі Цзіньпінам. Разыходзяцца не факты, а рамкі: што лічыць прычынай, каго героем, што сэнсавым цэнтрам падзеі.
Падзея месяца: справа Кандротаса. NDI 9.0
Максімальнае разыходжанне чэрвеня даў сюжэт пра літоўскага блогера Антанаса Кандротаса (Цэлафанаса), які ў пачатку мая з’ехаў у Беларусь пасля таго, як апеляцыйны суд Літвы прысудзіў яму 3,5 года зняволення па справе аб падатковых і фінансавых злачынствах. У чэрвені літоўская паліцыя абвясціла пра намер шукаць яго праз Інтэрпол. Гэта факты, якія не аспрэчвае ніводнае асяроддзе. Далей пачынаюцца дзве несумяшчальныя рэальнасці.
Літоўскія, латвійскія і незалежныя беларускія медыя (пазіцыі 1 з 10) апісваюць асуджанага парушальніка меры стрымання, які ўцёк ад выканання прысуду і стаў рэтранслятарам крамлёўскай прапаганды: літоўскія журналісцкія расследаванні паказваюць на скаардынаваную сетку Кандротаса і латвійскага палітыка Расьлікава з прыкметамі аперацыі ўплыву ў Балтыйскіх краінах. Дзяржаўныя медыя Беларусі (пазіцыя 9) прадстаўляюць таго ж чалавека сумленным літоўскім прадпрымальнікам і актывістам, якога пераследуюць за праўду пра Беларусь: БЕЛТА шматразова дае яму пляцоўку як эксперту, цалкам апускаючы крымінальны кантэкст. Sputnik Беларусь (пазіцыя 10) даводзіць рамку да мяжы: крымінальная справа падаецца як помста за прарасійскія погляды, а знаходжанне ў Беларусі як добраахвотны прадпрымальніцкі праект, а не ўцёкі ад правасуддзя.
Нямецкая брыгада ў Літве: дзве арыфметыкі аднаго разгортвання. NDI 8.0
Германія разгортвае 45-ю танкавую брыгаду ў Літве з мэтавым паказчыкам каля 5 000 вайскоўцаў да канца 2027 года; у чэрвені вучэнні Freedom Shield 2026 прайшлі на палігоне Пабрадэ за 20 кіламетраў ад беларускай мяжы з удзелам каля 2 900 салдат. На гэтым кансэнсус заканчваецца, і пачынаецца паказальны выпадак селектыўнага фокусу. Незалежныя беларускія медыя (пазіцыя 1) і польскія выданні (пазіцыя 2) пішуць пра разгортванне, якое ідзе з апярэджаннем графіка будаўніцтва інфраструктуры, і прыводзяць спадарожнікавыя пацверджанні расійскай ваеннай актыўнасці як кантэкст. Дзяржмедыя Беларусі (пазіцыя 8) і расійскія дзяржаўныя медыя (пазіцыя 9) асвятляюць тое ж разгортванне амаль выключна праз праблему недахопу добраахвотнікаў у бундэсверы і перспектыву вяртання абавязковага прызыву, падаючы яе як прыкмету крызісу натаўскай ваеннай машыны. Апярэджанне графіка ў гэтай версіі падзей не існуе: два люстэркі адлюстроўваюць розныя паловы адной карціны.
Абмен палоннымі 185 на 185: чыё вяртанне лічыць падзеяй. NDI 8.0
5 чэрвеня Расія і Украіна абмяняліся палоннымі па формуле 185 на 185; абмен прайшоў праз тэрыторыю Беларусі пры пасярэдніцтве ААЭ і ЗША. Разыходжанне тут не ў ацэнках, а ў выбары сэнсавага цэнтра. Для незалежных беларускіх медыя (пазіцыя 1) падзея складаецца з вяртання ўкраінскіх абаронцаў пасля гадоў палону, з падзякай пасярэднікам і асобным сюжэтам пра беларусаў, якія ваявалі за Украіну і застаюцца ў расійскім палоне. Для дзяржмедыя Беларусі (пазіцыя 8) і ТАСС (пазіцыя 9) падзея складаецца з вяртання расійскіх вайскоўцаў, прычым расійскі бок абазначае Украіну формулай «падкантрольная кіеўскаму рэжыму тэрыторыя», а роля пасярэднікаў зведзена да мінімуму.
Асобнай увагі заслугоўвае Сіньхуа (пазіцыя 6). Фармальна кітайскае агенцтва дае нейтральную хроніку без ацэнак бакоў. Фактычна ўвесь матэрыял пабудаваны на адзінай крыніцы, Мінабароны Расіі: украінскі бок як крыніца не фігуруе, пасярэдніцтва ЗША і ААЭ не згадана. Нейтральнасць па тоне аказваецца зрушэннем па структуры крыніц. Гэта ўстойлівы патэрн кітайскага асвятлення беларускай тэматыкі, да якога мы вернемся ў наступных выпусках.
Пекін пасля Валдая: сіла ці страх. NDI 7.0
29 чэрвеня Лукашэнка сустрэўся з Сі Цзіньпінам у Пекіне адразу пасля закрытых перамоў з Пуціным на Валдаі; повадам для дыпламатычнай актыўнасці паслужыў ультыматум Зяленскага па рэтранслятарах ля ўкраінскай мяжы. Сам візіт усе асяроддзі апісваюць у пазнавальных танах: дзяржмедыя Беларусі пра «гістарычны пік» адносін і эксклюзіўны фармат сямейнага абеду ў Сі, Сіньхуа пра ўзаемавыгаднае ўсепагоднае партнёрства, незалежныя медыя пра нарастальную залежнасць ад Пекіна ва ўмовах ізаляцыі.
Але самае цікавае адбылося вакол візіту. У апошнія два дні месяца незалежныя беларускія, літоўскія, польскія і расійскія дзяржаўныя медыя разгарнулі хвалю аналітыкі пра сэнс паездкі: ці быў Валдай «прачуханкай» за самавольнае адключэнне рэтранслятараў, ці шукае Лукашэнка ў Пекіне пункт апоры па-за Масквой, ці ўтаймуе «жалезны сябар» «старэйшага брата». Польскія выданні (пазіцыя 9) убачылі манеўр загнанага ў кут дыктатара, расійскія дзяржаўныя (пазіцыя 2) элемент узгодненай шматбаковай дыпламатыі. Дзяржаўныя медыя Беларусі ў гэтай аналітычнай хвалі не ўдзельнічалі зусім: ніводнай публікацыі. Афіцыйны Мінск расказаў пра сам візіт, але не пра тое, што ён азначае. Маўчанне ў дадзеным выпадку вымяральнае, і гэта асобны аналітычны сігнал, пра які ніжэй.
Забароненыя зоны ля мяжы: перанос крыніцы пагрозы. NDI 7.0
Літва падоўжыла 12 забароненых зон паветранай прасторы ўздоўж мяжы з Беларуссю да 1 студзеня 2027 года. Літоўскія і незалежныя беларускія медыя (пазіцыі 1) апісваюць апраўданую абарончую меру на фоне гібрыдных пагроз і інцыдэнтаў з дронамі. Дзяржмедыя Беларусі (пазіцыя 6) абмежаваліся сухой працэдурнай фіксацыяй без палемікі. Найбольш тонкую працу з рамкай правялі расійскія дзяржаўныя медыя (пазіцыя 8): паведамленне пра падаўжэнне зон суседнічае са згадкамі ўкраінскіх беспілотнікаў, якія збіваліся з курсу над Балтыйскімі краінамі. Прамой палемікі няма, але крыніца пагрозы імпліцытна пераносіцца з Беларусі на Украіну, і логіка літоўскага рашэння растае.
Сярэдняя зона: чатыры падзеі з NDI 5-6
Вяртанне спартсменаў (NDI 6.0). Міжнародныя федэрацыі цяжкай атлетыкі, канькабежнага спорту і стральбы знялі абмежаванні з беларускіх атлетаў услед за майскімі рэкамендацыямі МАК. Дзяржмедыя Беларусі і Sputnik кажуць пра поўнае аднаўленне ў правах і перамогу беларускага спорту; незалежныя беларускія і літоўскія медыя нагадваюць, што допуск нейтральны, з індывідуальнымі праверкамі, без дзяржаўнай сімволікі, і што першапрычынай санкцый была падтрымка Мінскам расійскай агрэсіі.
Інтэрв’ю намесніка міністра замежных спраў тэлеканалу RT (NDI 6.0). Паказальны выпадак, калі асяроддзі разышліся ў выбары галоўнай навіны з аднаго інтэрв’ю. Незалежныя медыя ўбачылі сігнал пра нармалізацыю з Вашынгтонам, пададзены, што характэрна, праз расійскі прапагандысцкі канал; украінскія медыя праігнаравалі дыпламатычную частку і пачулі толькі пагрозу ўжыць «увесь патэнцыял» пры перасячэнні мяжы; дзяржмедыя Беларусі прасоўвалі абедзве лініі адразу, дыялог з Захадам і ваенную непаражальнасць Саюзнай дзяржавы.
Спрошчаны пропуск для збору дзікаросаў (NDI 6.0). Прапанову прапускаць жыхароў украінскага памежжа ў заказнік «Альманскія балоты» дзяржмедыя падаюць як гуманны жэст без палітычнай падаплёкі. Незалежныя медыя нагадваюць, што падобныя заявы пасля лютага 2022 года гучалі не раз і практычных наступстваў не мелі. «Украінская праўда» ўзнаўляе рыторыку пра «сяброўства і добрасуседства» без каментарыя, пакідаючы чытачу самому ацаніць яе на фоне саўдзелу Беларусі ў вайне.
Візіт Хань Чжэна (NDI 5.0). Самае цікавае разыходжанне тут вымяраецца паміж саюзнікамі: дзяржмедыя Беларусі (пазіцыя 9) настойваюць на ўнікальнасці партнёрства («такіх партнёраў у Кітая не было») і прыводзяць лічбы росту экспарту, тады як сама Сіньхуа (пазіцыя 7) змяшчае візіт у стандартны пратакол лідарскай дыпламатыі, не вылучаючы беларускі напрамак сярод іншых. Асіметрыя выключнасці саюзу бачная з абодвух бакоў.
Карта маўчання: пра што дзяржмедыя не сказалі ні слова
Паралельна з вымярэннем разыходжанняў сістэма фіксуе асіметрычнае маўчанне: падзеі, якія асвятлілі мінімум тры знешнія асяроддзі пры нулявым асвятленні ў дзяржаўных медыя Беларусі. У чэрвені такіх падзей дзве. Першая ўжо згадана: хваля аналітыкі пра сэнс валдайска-пекінскага турнэ Лукашэнкі. Другая датаваная 10 чэрвеня: ЗША ўвялі санкцыі супраць сеткі паставак зброі ў Іран, якая праходзіла праз Беларусь і Кітай, з абмежаваннямі супраць дзесяці кампаній і грамадзян. Падзею асвятлялі незалежныя беларускія, а таксама замежныя медыя; дзяржаўныя медыя Беларусі не згадалі яе ні разу.
Адваротны зрэз, падзеі, якія існуюць толькі ў дзяржаўнай медыяпрасторы пры абыякавасці ўсіх астатніх, у чэрвені налічвае больш за 150 сюжэтаў унутранай мабілізацыйнай павесткі: дні гарадоў, кампанія нарыхтоўкі кармоў, рэгулярныя даклады прэзідэнту, гашэнне маркі да 25-годдзя ШАС. Гэта вымяральны партрэт унутранай павесткі, якую рэжым будуе для сваёй аўдыторыі, пакуль знешні свет абмяркоўвае іншае.
Метадалогія
Корпус: 26 320 публікацый за чэрвень 2026 года з 26 крыніц васьмі інфармацыйных асяроддзяў на пяці мовах (руская, беларуская, літоўская, латышская, польская, украінская, кітайская ў перакладзе), прыведзеных да адзінага семантычнага поля. Падзеі выдзелены аўтаматычнай кластарызацыяй вектарных прадстаўленняў тэкстаў з часавым абмежаваннем. У скорынг адабраны падзеі з асвятленнем не менш як чатырох асяроддзяў. Вось разыходжання і пазіцыі асяроддзяў вызначаны моўнай мадэллю (Claude Sonnet 4.6) па матэрыялах усіх асяроддзяў адначасова; NDI роўны размаху пазіцый на шкале ад 0 да 10. Фармулёўкі тэзісаў асяроддзяў у тэксце выпуску з’яўляюцца аналітычнай перафразіроўкай, а не прамымі цытатамі. Пазіцыі для асяроддзяў з малой колькасцю матэрыялаў пазначаліся пры аналізе і інтэрпрэтаваліся з асцярожнасцю. Поўныя даныя скорынгу даступныя па запыце: info@factcheck.lt.
Гэтая публікацыя падрыхтавана FactCheck.LT. NARINT (Narrative Intelligence) з’яўляецца штомесячнай серыяй на аснове платформы FORESIGHT.
