Другі выпуск штомесячнай серыі narrative intelligence ад FactCheck.LT. Мы аўтаматычна супастаўляем, як адну і тую ж падзею падаюць восем інфармацыйных асяроддзяў: дзяржаўныя і незалежныя медыя Беларусі, медыя Літвы, Латвіі, Польшчы і Украіны, дзяржаўныя медыя Расіі і кітайскае агенцтва Сіньхуа. Індэкс разыходжання наратываў (NDI) вымярае, наколькі далёка разышліся інтэрпрэтацыі; як чытаць індэкс, мы падрабязна тлумачым у асобным матэрыяле серыі.
Ліпень у адным абзацы
Платформа FORESIGHT згрупавала ліпеньскі паток 26 крыніц у 1 346 падзей; дзесяць з іх, асветленыя не менш як чатырма інфармацыйнымі асяроддзямі, прайшлі скорынг. Ліпень аказаўся больш напружаным за чэрвень: шэсць падзей супраць пяці дасягнулі ўзроўню HIGH, гэта значыць несумяшчальных версій рэальнасці. І другі месяц запар паўтараецца структурная звязка: падзея з высокім разыходжаннем адначасова аказваецца аб’ектам маўчання дзяржаўных медыя. У чэрвені гэта была аналітыка валдайска-пекінскага турнэ, у ліпені ёй стала разгляданне Украінай крымінальнай справы супраць Лукашэнкі.
Падзея месяца: папярэджанне Польшчы пра тэракт. NDI 9.0
23 ліпеня МЗС Беларусі перадала часоваму паверанаму ў справах Польшчы Кшыштафу Ажанну інфармацыю пра нібыта падрыхтоўваны на польскай тэрыторыі тэракт: паводле версіі беларускіх праваахоўнікаў, мэтай мусілі стаць непаўналетнія дзеці беларускай актывісткі, якая жыве ў Польшчы, а арганізатарам названы чалавек, раней асуджаны ў Беларусі і нядаўна пазбаўлены польскімі ўладамі ахоўнага статусу. Факт перадачы інфармацыі не аспрэчвае ніхто. Усё астатняе разышлося на дзевяць балаў.
Дзяржаўныя медыя Беларусі (пазіцыя 0) выбудавалі рамку адказнага добрасуседскага партнёра: краіна «справай даказвае» прыхільнасць барацьбе з тэрарызмам, адначасова дыскрэдытуючы беларускую дыяспару, з асяроддзя якой нібыта зыходзіць пагроза. Расійскія дзяржаўныя медыя (пазіцыя 0) узнавілі гэтую версію даслоўна і ўзмацнілі яе. На іншым полюсе ўкраінскія медыя (пазіцыя 9) кваліфікавалі тое, што адбылося, як прапагандысцкую аперацыю спецслужбаў. Паміж полюсамі характэрная градацыя: незалежныя беларускія медыя (пазіцыя 7) зафіксавалі факт перадачы, акцэнтуючы адсутнасць якіх-небудзь пацверджанняў пагрозы; літоўскія (пазіцыя 8) звярнулі ўвагу на нестандартнасць самога жанру, паколькі публічнасць папярэджання супярэчыць практыцы міждзяржаўнага абмену такой інфармацыяй; польскія (пазіцыя 7) апынуліся ў самым нязручным становішчы, балансуючы паміж абавязковай сур’ёзнасцю да любой пагрозы дзецям і скепсісам да крыніцы.
Звярніце ўвагу на будову гэтай рамачнай канструкцыі: дзяржмедыйная версія вырашае адначасова тры задачы. Яна дэманструе «канструктыўнасць» Мінска ў момант перамоў з Захадам, крыміналізуе вобраз беларусаў, якія з’ехалі, і ставіць польскія ўлады перад выбарам без добрых опцый: праігнараваць значыць «занядбаць бяспеку дзяцей», адрэагаваць значыць легітымізаваць крыніцу.
Кантрабанда дронамі: схема ці эпізоды. NDI 8.0
У апошні тыдзень ліпеня літоўскі бок паведаміў пра перахоп беспілотнікаў з кантрабанднымі цыгарэтамі, якія ляцелі з Беларусі. Незалежныя беларускія (пазіцыя 1), літоўскія і латвійскія медыя апісваюць тэхналагічна разнастайную і нарастальную кантрабандную схему, якая дзейнічае з беларускага боку мяжы: дроны, тунэлі, схованкі. Дзяржмедыя Беларусі (пазіцыя 9) паказваюць люстраную карціну: беларускія памежнікі самі ўзорна спыняюць асобныя парушэнні асобных грамадзян, ніякай сістэмнасці і тым больш дзяржаўнай датычнасці не існуе. ТАСС (пазіцыя 8) зводзіць сюжэт да адміністрацыйнага эпізоду. Класічная спрэчка «сістэма супраць эпізоду», у якой сам маштаб з’явы становіцца прадметам разыходжання.
Прамова пра «партыю вайны»: міратворца ці фронт інфармацыйнай вайны. NDI 8.0
Выступ Лукашэнкі перад вайскоўцамі 6 ліпеня з тэзісамі пра суверэнітэт, нежаданне ваяваць і заходнюю «партыю вайны» даў другое па глыбіні разыходжанне месяца. Для дзяржмедыя Беларусі і Расіі (пазіцыі 1) гэта прамова гаранта міру, які супрацьстаіць гібрыднай агрэсіі Захаду. Для незалежных беларускіх (пазіцыя 8) і польскіх медыя (пазіцыя 9) гэта маніпулятыўная рыторыка, якая перакладае адказнасць за ваенную пагрозу на Захад пры фактычным саўдзеле Мінска ў расійскай вайне. Украінскія медыя (пазіцыя 7) выхапілі з прамовы характэрную агаворку «але ёсць адно але» як маркер умоўнасці ўсіх міралюбных абяцанняў.
Памілаванне 28 палітзняволеных: гуманізм ці інструмент. NDI 7.0
Самая асветленая падзея месяца ва ўсім корпусе: указ ад 1 ліпеня аб памілаванні 32 чалавек, з якіх 28 асуджаныя па «экстрэмісцкіх» артыкулах, напярэдадні афіцыйнага Дня незалежнасці. Дзяржмедыя Беларусі і Расіі (пазіцыі 1) падаюць яго як акт гуманізму кіраўніка дзяржавы, арганічна ўпісаны ў святочную рамку: памілаваныя «хадайнічалі, прызнаючы віну і раскайваючыся». Незалежныя беларускія медыя (пазіцыя 8) змяшчаюць тую ж падзею ў іншую арыфметыку: паводле праваабарончага цэнтра «Вясна», на 1 ліпеня палітзняволенымі ў Беларусі прызнаныя 864 чалавекі, і практыка паказвае, што памілаванне нярэдка дастаецца тым, каму заставалася няшмат да канца тэрміну. Літоўскія (пазіцыя 8) і польскія (пазіцыя 7) медыя чытаюць жэст у перамоўным кантэксце: вызваленні супадаюць па часе з этапамі змякчэння амерыканскіх санкцый. Паказальна, што разыходзяцца тут не ацэнкі падзеі, а сістэма каардынат, у якой яе лічыць: 28 вызваленых супраць 864, якія застаюцца.
21-ы пакет санкцый ЕС: інструмент ціску ці самаразбурэнне. NDI 7.0
23 ліпеня Савет ЕС прыняў 21-ы пакет абмежавальных мер, які кіраўніца еўрадыпламатыі Кая Калас назвала найбуйнейшым за чатыры гады: 218 фізічных і юрыдычных асоб, больш за сто банкаў і крыптааператараў, звыш сарака суднаў «ценявога флоту», і ўпершыню пад санкцыямі апынуўся Мазырскі НПЗ, другі з двух беларускіх нафтаперапрацоўчых заводаў, разам з дзяржаўным экспарцёрам «Еўрапейская гандлёвая кампанія». Незалежныя беларускія і літоўскія медыя (пазіцыі 1) апісваюць легітымны і гістарычна жорсткі інструмент ціску на эканоміку агрэсара. Дзяржмедыя Беларусі (пазіцыя 8) расказваюць пра той жа пакет праз унутраныя супярэчнасці ЕС і шкоду еўрапейскаму бізнесу; расійскія дзяржаўныя (пазіцыя 7) фіксуюць прыняцце, выразаючы з карціны суб’ектнасць і прычыну санкцый. Разыходжанне ў сем балаў пры поўнай згодзе пра змест пакета.
Новы ўрад Літвы: змякчэнне ці тэхнічная праўка. NDI 7.0
Змена ўрада Літвы ў пачатку ліпеня спарадзіла спрэчку пра адзін абзац: з праграмнай фармулёўкі пра Беларусь зніклі ранейшыя акцэнты ізаляцыі. Дзяржмедыя Беларусі (пазіцыя 1) убачылі ў гэтым раскол літоўскай палітыкі і фактычнае прызнанне правалу ранейшага курсу; расійскія дзяржаўныя (пазіцыя 2) абвясцілі пра рэальнае змякчэнне. Літоўскія медыя (пазіцыя 8) і кіраўніцтва самога Сейма настойваюць: праўка тэхнічная, прынцыповая пазіцыя нязменная, а насцярожанасць выклікала сама магчымасць двайнога прачытання. Незалежныя беларускія медыя (пазіцыя 7) занялі прамежкавую пазіцыю: змяненне рэальнае, але азначае пераход ад безумоўнага ціску да ўмоўнага, а не разварот. Выпадак, калі прадметам інфармацыйнай барацьбы становіцца не падзея, а фармулёўка.
Сярэдняя зона: чатыры падзеі з NDI 6
Дрон і аўтобус Мінск-Анапа (NDI 6.0). Паражэнне беларускага аўтобуса ў Бранскай вобласці ў пачатку месяца: расійскія дзяржаўныя медыя (пазіцыя 1) неадкладна і безагаворачна атрыбутавалі ўдар Украіне як «мэтанакіраваны тэракт супраць мірных грамадзян». Характэрная дыстанцыя саюзніка: дзяржмедыя Беларусі (пазіцыя 7) падалі здарэнне як трагічнае здарэнне, якое патрабуе дзяржаўнай рэакцыі, устрымаўшыся ад адназначнай атрыбуцыі. Незалежныя беларускія медыя акцэнтавалі сам факт рызыкі для беларускіх грамадзян на тэрыторыі ваюючай краіны. Рэдкі выпадак, калі беларуская і расійская дзяржаўныя рамкі публічна разышліся ў атрыбуцыі.
Латвія: забарона імпарту (NDI 6.0). Рашэнне Сейма Латвіі аб забароне імпарту тавараў з Беларусі і Расіі латвійскія медыя асвятлялі працэдурна, як унутрыпалітычны сюжэт з дэталямі галасавання; літоўскія падкрэслівалі прэцэдэнтнасць адной з першых нацыянальных забарон такога кшталту ў ЕС; незалежныя беларускія і ўкраінскія ўпісалі яе ў логіку эканамічнага разрыву з агрэсарамі. Дзяржмедыя Беларусі (пазіцыя 2) абмежаваліся сухой фіксацыяй факту, што само па сабе паказальна: палемікі, якой можна было чакаць, не адбылося.
Bel-Kap-Steel і перамовы з Вашынгтонам (NDI 6.0). 23 ліпеня OFAC выключыла з санкцыйнага спісу зарэгістраваную ў Маямі кампанію Bel-Kap-Steel, звязаную з Беларускім металургічным заводам і падсанкцыйную з жніўня 2023 года. Для дзяржмедыя Беларусі (пазіцыя 9) гэта вынік «прынцыповай пазіцыі» Лукашэнкі і прызнанне беларускага суверэнітэту; для незалежных медыя (пазіцыя 3) чарговы крок асіметрычнай здзелкі, у якой рэжым атрымлівае эканамічныя паслабленні ў абмен на дазаваныя саступкі. Расійскія дзяржаўныя медыя занялі нечакана падтрымліваючую пазіцыю (пазіцыя 7), падаючы нармалізацыю як аднаўленне «нармальных правоў» Беларусі.
Украіна разглядае справу супраць Лукашэнкі (NDI 6.0). Паведамленне пра тое, што ў Кіеве ацэньваюць магчымасць узбуджэння крымінальнай справы супраць Лукашэнкі, незалежныя беларускія медыя (пазіцыя 7) прачыталі як гістарычна значны прэцэдэнт персанальнай адказнасці; расійскія дзяржаўныя (пазіцыя 1) як палітычна нікчэмную ініцыятыву, не вартую сур’ёзнай размовы; украінскія і літоўскія як працэсуальны факт на стандартнай стадыі разгляду. Пра гэтую падзею варта сказаць асобна, і вось чаму.
Карта маўчання: тунэлі і крымінальная справа
Асіметрычнае маўчанне ліпеня, падзеі з асвятленнем мінімум у трох знешніх асяроддзях пры нулі ў дзяржмедыя Беларусі, зафіксавана двойчы, і абодва выпадкі змястоўныя. Першы: выяўленне літоўскімі памежнікамі двух падземных тунэляў з Беларусі за адзін тыдзень, 22 ліпеня ля пункта Кабяляй (дыяметрам каля метра, на паўтараметровай глыбіні, без выхаду на літоўскі бок; да пошукаў прыцягваліся польскія спецыялісты) і 27 ліпеня ля вёскі Пертакас. Служба аховы дзяржмяжы Літвы звязвае такія тунэлі з кантрабандай і нелегальнай пераправай мігрантаў. Дзяржаўныя медыя Беларусі не згадалі ніводзін з іх.
Другі выпадак адметны метадалагічна: крымінальная справа супраць Лукашэнкі трапіла адначасова ў дзясятку вымяраных разыходжанняў і ў карту маўчання. Расійскія дзяржаўныя медыя палічылі патрэбным падзею высмеяць, беларускія дзяржаўныя аддалі перавагу таму, каб яе не існавала. Гэта той жа патэрн, што ў чэрвені з аналітыкай валдайска-пекінскага турнэ: калі сюжэт датычыць асабіста Лукашэнкі ва ўразлівым ракурсе, саюзная прапаганда спрачаецца, а хатняя маўчыць. Два месяцы назіранняў ужо дазваляюць назваць гэта ўстойлівай сігнатурай.
Адваротны зрэз, унутраная павестка, якая існуе толькі ў дзяржаўнай медыяпрасторы, налічвае ў ліпені 93 сюжэты: уборачная кампанія, дажынкі раённага маштабу, даклады прэзідэнту, юбілейныя цырымоніі. У чэрвені такіх сюжэтаў было больш за 150; сезоннае ядро (уборачная замест нарыхтоўкі кармоў) засталося ранейшым.
Высновы месяца
Першае: спрачаюцца не пра факты. Ні ў адной з дзесяці падзей ліпеня ніводнае асяроддзе не аспрэчвала базавыя факты: указ падпісаны, пакет прыняты, тунэль знойдзены. Усё разыходжанне, аж да дзевяці балаў, ствараецца выбарам рамкі: што назваць прычынай, што маштабам, што сэнсавым цэнтрам. Для чытача гэта практычны навык: сустрэўшы спрэчку пра падзею, карысна спачатку спытаць, ці спрачаюцца бакі пра тое, што адбылося, ці пра тое, што гэта значыць. Амаль заўсёды слушнае другое.
Другое: саюзнікі спрачаюцца, дома маўчаць. Другі месяц запар паўтараецца адна і тая ж сігнатура: сюжэт, асабіста нязручны Лукашэнку, расійскія дзяржаўныя медыя атакуюць або высмейваюць, а беларускія дзяржаўныя цалкам ігнаруюць. У чэрвені так было з аналітыкай валдайска-пекінскага турнэ, у ліпені з крымінальнай справай. Падобна, у дзвюх прапагандысцкіх сістэм розныя інструкцыі на гэты выпадак: адна атрымлівае задачу абясцэніць, другая аддае перавагу таму, каб падзеі не існавала.
Трэцяе: саюзная прапаганда каардынаваная, але не маналітная. У справе пра папярэджанне Польшчы расійскія дзяржмедыя даслоўна ўзнавілі беларускую версію, а ў гісторыі з ударам па аўтобусе Мінск-Анапа рамкі публічна разышліся: Масква неадкладна назвала вінаватага, Мінск ад атрыбуцыі ўстрымаўся. Пункты такіх разыходжанняў маркіруюць межы, дзе інтарэсы саюзнікаў перастаюць супадаць, і заслугоўваюць асобнага назірання.
Чацвёртае: маўчанне вымяральнае і інфарматыўнае. Два тунэлі пад мяжой за адзін тыдзень, асветленыя чатырма знешнімі асяроддзямі пры поўным нулі ў дзяржмедыя, кажуць пра адчувальнасць тэмы не менш, чым сказаў бы любы артыкул. Сістэматычная адсутнасць сюжэта ў кантраляванай медыяпрасторы з’яўляецца такім жа рэдакцыйным рашэннем, як і яго прысутнасць, проста гэтае рашэнне цяжэй убачыць без інструмента, які лічыць нулі.
Метадалогія
Поўны ліпеньскі паток 26 крыніц васьмі інфармацыйных асяроддзяў на пяці мовах, прыведзены да адзінага семантычнага поля, аўтаматычна згрупаваны ў 1 346 падзей; у скорынг адабраныя дзесяць з асвятленнем не менш як чатырох асяроддзяў. Вось разыходжання і пазіцыі асяроддзяў вызначаныя моўнай мадэллю (Claude Sonnet 4.6) па матэрыялах усіх асяроддзяў адначасова; NDI роўны размаху пазіцый на шкале ад 0 да 10. Тэзісы асяроддзяў у тэксце з’яўляюцца аналітычнай перафразіроўкай; ключавыя факты выпуску дадаткова верыфікаваныя па першакрыніцах (паведамленні МЗС, указ аб памілаванні, рэгламент ЕС, паведамленне OFAC, справаздачы службы аховы мяжы Літвы). Пазіцыі асяроддзяў з малой колькасцю матэрыялаў пазначаліся і інтэрпрэтаваліся з асцярожнасцю. З паказчыка ўнутранай павесткі выключаныя рэгулярныя рубрыкі. Поўныя даныя скорынгу даступныя па запыце: info@factcheck.lt.
