Калі беларуская дзяржаўная прапаганда пасля 2020 года выбрала для тых, хто з’ехаў, слова «беглыя», яна разлічвала на просты эфект: беглы значыць той, хто ўцёк, а хто ўцёк — той баязлівец. Слова кароткае, гучыць пагардліва, лёгка ставіцца ў загаловак. Але ў яго ёсць гісторыя, і гэтая гісторыя працуе не ў той бок, куды яе спрабуюць павярнуць.
Слоўнік
Адкрыйце любы тлумачальны слоўнік. У прыметніка «беглы» два асноўныя значэнні. Першае: той, хто ўратаваўся ўцёкамі, самавольна пакінуў месца, дзе яго трымалі. Другое: хуткі, лёгкі, свабодны, які не запінаецца. Беглы погляд, беглыя нататкі, бегла чытаць. І галоўнае: бегла размаўляць на мове. Гэта значыць гаварыць свабодна, без запінак, не шукаючы словаў.
Прапаганда карыстаецца толькі першым значэннем. Другое, як высвятляецца, апісвае тых самых людзей нашмат дакладней.
Ад каго ўцякалі беглыя
Слова «беглыя» моцна звязана з адной канкрэтнай тэмай: прыгоннай залежнасцю. Беглыя сяляне, беглыя халопы, беглыя людзі. Так у дакументах XVI–XVII стагоддзяў называлі тых, хто сыходзіў ад уласніка, ад падаткаў, ад даўгоў, ад самавольства.
Дзяржава адказвала тым, што ўмела: узмацненнем ціску. У 1581 годзе былі ўведзены «запаведныя леты», забарона пераходу сялян ад аднаго ўласніка да другога. У 1597 годзе з’явіліся «ўрочныя леты»: пяцігадовы тэрмін, на працягу якога беглага можна было вярнуць сілай. Саборнае ўлажэнне 1649 года скасавала тэрмін даўнасці зусім: вышук беглых стаў бестэрміновым. З гэтага моманту і пачынаецца прыгоннае права ў завершаным выглядзе: не звычай, а сістэма, у якой чалавек, што сышоў ад несвабоды, назаўжды становіцца дзяржаўным злачынцам.
Варта спыніцца на гэтай канструкцыі. Слова «беглыя» нарадзілася ўнутры сістэмы, якой трэба было растлумачыць, чаму чалавек не мае права сысці. Не беглыя прыдумалі сабе гэтае імя. Яго прыдумалі тыя, хто іх шукаў.
Кім рабіліся беглыя
Куды сыходзілі? На Дон, на Волгу, на Урал, у Сібір, за літоўскую мяжу. «З Дону выдачы няма» было не прымаўкай, а практыкай: казацтва ў значнай ступені складвалася з беглых. Пасля царкоўнага расколу да іх дадаліся беглыя стараверы, якія забіралі з сабой кнігі, друкарні, цэлыя суполкі. Пасля пятроўскіх рэформаў з’явіліся беглыя рэкруты і беглыя салдаты. Хвалі ўцёкаў ішлі не ад лянівасці і не ад баязлівасці, а кожны раз ад чарговага закручвання гаек.
Што важна: беглыя не раствараліся. Яны будавалі. Станіцы, слабоды, скіты, паселішчы па-за дасяжнасцю дзяржавы. Менавіта адтуль дзяржаве потым даводзілася атрымліваць і хлеб, і войска, і новыя тэрыторыі. Гісторыя «беглых», калі чытаць яе сумленна, — гэта гісторыя людзей, якія сышлі ад несвабоды і стварылі нешта на новым месцы.
Савецкая ўлада слова амаль не выкарыстоўвала. У яе быў свой тэрмін: «невозвращенцы». Таксама кляймо, але іншае. І характэрна, што ў 2020 годзе беларуская прапаганда не ўзяла яго, а вярнулася на чатыры стагоддзі назад, да мовы вышуку беглых халопаў. Гэта агаворка пра тое, як дзяржава бачыць адносіны з чалавекам: як адносіны ўласніка і маёмасці.
Бегла
Цяпер да другога значэння. Беларусы, якія з’ехалі пасля 2020 года, размаўляюць бегла. У самым прамым сэнсе: яны гавораць свабодна, бо за гэта не садзяць. Яны бегла размаўляюць па-беларуску, што ўнутры краіны робіцца ўсё больш рызыкоўным. Яны бегла размаўляюць па-польску, па-літоўску, па-англійску, па-нямецку, бо навучыліся. Яны бегла пішуць, здымаюць, лічаць, расследуюць. Беглая мова, паводле слоўніка, — гэта мова без запінак. Унутры краіны запінка стала нормай: паўза перад кожным словам, бо любое слова можа стаць артыкулам.
Абодва значэнні сыходзяцца ў адным пункце. Беглыя: тыя, хто сышоў ад несвабоды. Бегла: тое, як яны гавораць цяпер. Прапаганда, узяўшы слова, не заўважыла, што яно з самага пачатку было двухсэнсоўным, і другая палова сэнсу ёй не належыць.
Што кажа корпус
Мы праверылі біяграфію слова па корпусе FactCheck.LT: 4,6 мільёна дакументаў беларускіх і рэгіянальных медыя і Telegram-каналаў з 2020 года. «Беглыя» ў значэнні ярлыка (а не «беглы погляд» і не «беглы алігарх») сустракаюцца ў 45 тысячах дакументаў.
Слова пачаў не Лукашэнка. Першае ўжыванне ў корпусе: 7 верасня 2020 года, ананімны правладны канал «Беларусь и мир», «беглы член Каардынацыйнай рады». 21 кастрычніка там жа «беглая кухарка», 25 кастрычніка першае «нашы беглыя» без назоўніка, ужо як імя групы. Кіраўнік рэжыму вымаўляе слова публічна 10 лістапада 2020 года, і ў той жа дзень яно з’яўляецца ў БелТА, на СТБ і ў «СБ». З 17 лістапада яно стаіць у загалоўках дзяржаўных агенцтваў. У студзені 2021 года ў дзяржсегменце 189 дакументаў з ярлыком, і ў 168 з іх Лукашэнкі ў кантэксце няма: слова стала рэдакцыйным. Шлях ад ананімнага канала да перадавіцы заняў два месяцы.
Далей частата расла: 8,9 дакумента на тысячу ў дзяржсегменце ў 2021 годзе, каля 12 у 2023–2024. У СТБ пік у 2024 годзе, 15 на тысячу. У асабістых каналах прапагандыстаў ярлык у кожным дваццатым пасце (Ігар Тур), у кожным дзясятым («Жоўтыя слівы»).
Побач са словам стаіць бестыярый. Найчасцейшыя спадарожнікі «беглых» у дзяржсегменце: змагары, апазіцыя, экстрэмісты, шайка і банда, тэрарысты, здраднікі, марыянеткі. Доля кантэкстаў, дзе да «беглых» дададзена зневажальная лексіка (шваль, шушара, жывёлы, падсвінкі, бамжы, паліцаі), вырасла з 9 працэнтаў у 2020 годзе да 24 у 2026-м, з правалам да 14 у 2024-м. Слова не проста замацавалася, яно з кожным годам робіцца злейшым.
І апошняе, чаго мы не чакалі. Пасля выбараў студзеня 2025 года афіцыйныя медыя слова амаль адклалі: у СТБ частата ўпала з 15 да 8 на тысячу, у «СБ» з 5,4 да 2,8, у БелТА з 4,6 да 2,3, у «Гродзенскай праўдзе» з 36 да 11. Аб’ём публікацый у іх не змяніўся, змяніўся слоўнік. Затое ананімныя каналы за тыя ж два гады падвоілі частату: у «Жоўтых сліваў» 98 на тысячу ў 2024-м, 134 у 2025-м і 186 у 2026-м, амаль кожны пяты пост. Ярлык вярнуўся туды, адкуль прыйшоў: з перадавіц назад у ананімныя каналы, дзе за словы ніхто не адказвае.
Незалежныя медыя слова таксама ўжываюць, каля двух дакументаў на тысячу, але ў палове выпадкаў гэта цытаты Лукашэнкі, а яшчэ ў 40 працэнтах яно стаіць у двукоссі. Самастойнага прысваення слова знізу ў корпусе пакуль не відаць. Ёсць адна цікавая дэталь: сярод дзяржаўных каментатараў роўна адзін, Аляксандр Шпакоўскі, ставіць слова ў двукоссе ў шасці выпадках з дзесяці. Нават унутры сістэмы нехта трымае дыстанцыю.
Што з гэтым рабіць
Са словамі-кляймамі ёсць дзве стратэгіі. Першая: не паўтараць, каб не замацоўваць. Другая: забраць сабе. Так калісьці зрабілі гёзы, «жабракі», якіх так пагардліва назвалі іспанскія ўлады ў Нідэрландах і якія зрабілі гэтае слова імем паўстання. Так зрабілі імпрэсіяністы, што атрымалі назву з здзеклівай рэцэнзіі.
Другая стратэгія працуе толькі тады, калі яе выбірае сама група. Не аналітыкі і не рэдакцыі, а людзі, якіх так назвалі. Мы не можам вырашыць гэта за іх. Але можам нагадаць, што ў слова ёсць гісторыя і другое значэнне, і што ні тое, ні другое не належыць тым, хто спрабуе зрабіць з яго абразу. І можам паказаць момант: слова сыходзіць з афіцыйнай мовы і застаецца зброяй ананімных каналаў.
Беглыя размаўляюць бегла. З гэтым нічога не зробіш.
Метадыка. Корпус FactCheck.LT, 4,6 млн дакументаў са студзеня 2020 года: дзяржаўныя і незалежныя медыя, правладныя і незалежныя Telegram-каналы, YouTube. Улічваліся ўсе словаформы прыметніка ў акне ±200 знакаў; з падліку выключаны амонімы («беглы погляд», «бегла чытаць», «бегла размаўляць на мове») і выпадкі па-за беларускім палітычным кантэкстам («беглы алігарх», «беглы зняволены»). Ярлыком лічылася ўжыванне з беларускім палітычным маркерам у акне альбо субстантываванае «беглыя» без назоўніка. Частоты нармаваны на аб’ём кожнай крыніцы за месяц. Дадзеныя 2026 года — студзень–жнівень.
