Да Міжнароднага дня фактчэкінгу: 183 згадкі тэрміна «фактчэк/фактчэкер» у беларускім медыякорпусе FORESIGHT за 15 месяцаў. Хто выкарыстоўвае гэтае слова, у якім кантэксце і што гэта гаворыць пра стан інфармацыйнай прасторы.
2 красавіка 2026 · 183 дакументы · 11 крыніц · Студз. 2025 – Сак. 2026
Корпус FORESIGHT змяшчае больш за мільён дакументаў з беларускіх дзяржаўных, прарэжымных і незалежных СМІ, Telegram-каналаў, YouTube і TikTok. Пошук па тэрмінах «фактчэк», «фактчэкінг», «фактчэкер», «факт-чэк», «факт-чэкінг» за перыяд студзень 2025 – сакавік 2026 выявіў 183 дакументы.
Галоўная колькасная выснова: дзяржаўныя і прарэжымныя крыніцы згадваюць фактчэкінг у 2,3 разы часцей, чым незалежныя. Але кантэкст выкарыстання кардынальна адрозніваецца.
Дынаміка згадак: памесячна
Усплёск студзеня 2025 года звязаны з двума паралельнымі падзеямі: рашэннем Цукерберга адмовіцца ад фактчэкераў у Meta і перадвыбарнай кампаніяй у Беларусі.
Колькасць згадак па месяцах · Студз. 2025 – Сак. 2026
| Студз. | Лют. | Сак. | Крас. | Май | Чэрв. | Ліп. | Жн. | Вер. | Кастр. | Ліст. | Сн. | Студз.26 | Лют. | Сак. |
Дзярж. і прарэжымныя
Незалежныя
Студзень 2025 даў 50 з 183 дакументаў (27,3%), гэта абсалютны пік. З іх 40 прыпадаюць на дзяржаўныя і прарэжымныя крыніцы. Прычыны: 7 студзеня 2025 года Марк Цукерберг абвясціў аб адмове Meta ад праграмы супрацоўніцтва з фактчэкерамі, і тэма неадкладна была падхоплена беларускімі дзяржаўнымі СМІ. Паралельна ішла перадвыбарная агітацыя да прэзідэнцкіх «выбараў» 26 студзеня 2025 года.
Другі прыкметны ўздым, ліпень–жнівень 2025, супаў з запускам вэб-сайта расійскага GFCN (Global Fact-Checking Network), заснаванага ТАСС і АНА «Дыялог», а таксама з ростам публікацый аб дэзінфармацыі на фоне геапалітычных крызісаў.
Хто гаворыць пра фактчэкінг
Размеркаванне па крыніцах (топ-10)
| Telegram дзярж. | 90 | |
| zerkalo.io | 22 | |
| Telegram незал. | 15 | |
| YouTube дзярж. | 13 | |
| СБ | 12 | |
| Telegram некл. | 8 | |
| БелТА | 7 | |
| reform.news | 4 | |
| Наша Ніва | 4 | |
| belmarket.by | 3 |
Telegram дамінуе: 113 з 183 дакументаў (61,7%). З іх 90 прыпадаюць на дзяржаўныя і прарэжымныя каналы, і толькі 15 на незалежныя. Сярод вэб-СМІ лідзіруе zerkalo.io з 22 матэрыяламі, пераважна пераклады і адаптацыі расследаванняў BBC Verify і іншых міжнародных верыфікацыйных служб.
Платформы: дзе гучыць слова
| Платформа | Дзярж./прарэж. | Незал. | Іншыя | Разам |
|---|---|---|---|---|
| Telegram | 90 | 15 | 8 | 113 |
| Вэб-СМІ | 19 | 37 | 0 | 56 |
| YouTube | 13 | 0 | 0 | 13 |
| TikTok | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Разам | 122 | 52 | 9 | 183 |
Дзве мовы аднаго слова
Адно і тое ж слова «фактчэкінг» выкарыстоўваецца ў супрацьлеглых значэннях у залежнасці ад тыпу медыя.
Незалежныя медыя: фактчэкінг як інструмент верыфікацыі
У незалежных крыніцах «фактчэкінг» з’яўляецца пераважна ў кантэксце працы міжнародных верыфікацыйных служб: BBC Verify, Factnameh (персідская служба), Reuters, OSINT-даследчыкі. З 52 дакументаў незалежных медыя 22 (42,3%) згадваюць канкрэтныя службы фактчэкінгу ў кантэксце верыфікацыі падзей: атак на грамадзянскую інфраструктуру ў Іране, праверкі заяў палітыкаў, выкрыцця каардынаваных ботнетаў.
Дзяржаўныя медыя: фактчэкінг як рытарычны прыём
У дзяржаўных і прарэжымных крыніцах слова «фактчэкінг» выкарыстоўваецца ў трох ключавых модусах.
Модус 1 · Прысваенне
«Няскладаны фактчэкінг хутка адсейвае ўсю хлусню…» (СБ). Аўтары прысвойваюць тэрмін, прадстаўляючы ўласныя сцвярджэнні як вынік «фактчэкінгу», без метадалогіі ці спасылак на правяральныя дадзеныя.
Модус 2 · Дыскрэдытацыя
«Левыя ўрадавыя фактчэкеры» (Telegram), фактчэкеры як агенты цэнзуры. Тэрмін выкарыстоўваецца для дэлегітымізацыі незалежнай праверкі фактаў, асабліва ў кантэксце рашэння Цукерберга і мадэрацыі кантэнту ў ЕС.
Модус 3 · Імітацыя
Прасоўванне GFCN, расійскай «Глабальнай сеткі фактчэкінгу», створанай ТАСС і АНА «Дыялог» (пад санкцыямі ЕС і ЗША за дэзінфармацыйныя аперацыі, уключаючы праект Doppelganger). СБ цытуе GFCN як «міжнародную асацыяцыю па фактчэкінгу» без маркіроўкі яе сувязей з Крамлём.
Кантэкст згадак па тыпе крыніцы
| Кантэкст | Дзярж./прарэж. | Незал. |
|---|---|---|
| Верыфікацыйныя службы (BBC Verify, Reuters, Factnameh…) | 23 | 22 |
| Дэзінфармацыя / фэйкі | 67 | 10 |
| Цэнзура / мадэрацыя | 6 | 0 |
| Палітыка Meta / Цукерберг | 5 | 6 |
| Агульны кантэкст | 21 | 14 |
GFCN: крамлёўская імітацыя фактчэкінгу
Паводле Wikipedia, RSF, EDMO і StopFake, GFCN уяўляе сабой створаную ў лістападзе 2024 года расійскую дзяржаўную структуру, якая імітуе міжнародную фактчэкінгавую арганізацыю. Яе заснавальнікі, АНА «Дыялог», «Новая медыяшкола» і ТАСС, знаходзяцца пад санкцыямі ЕС за распаўсюджванне дэзінфармацыі ў падтрымку расійскага ўварвання ва Украіну.
У беларускім корпусе GFCN цытуецца газетай «СБ. Беларусь сегодня» як аўтарытэтная крыніца, без якога-небудзь указання на афіляцыю з Крамлём.
Кантэкст: сусветны фактчэкінг у 2026 годзе
Міжнародны дзень фактчэкінгу адзначаецца 2 красавіка з 2017 года. Дата абрана сімвалічна: на наступны дзень пасля Дня дурняў. Ініцыятар, IFCN (International Fact-Checking Network) пры інстытуце Пойнтэра, аб’ядноўвае больш за 100 сертыфікаваных арганізацый па праверцы фактаў.
У студзені 2025 Meta адмовілася ад праграмы супрацоўніцтва з IFCN-сертыфікаванымі фактчэкерамі, замяніўшы іх «заўвагамі суполкі» па мадэлі X. Рашэнне Цукерберга знайшло магутны рэзананс у прарэжымных беларускіх медыя, якія інтэрпрэтавалі яго як пацвярджэнне тэзіса аб «заходняй цэнзуры».
17–19 чэрвеня 2026 года ў Вільнюсе. Арганізатары: EFCSN, IFCN, Delfi і LRT.
GlobalFact 2026 · Вільнюс
Канферэнцыя збярэ журналістаў і спецыялістаў па інфармацыйнай цэласнасці. Рэгістрацыя: register.globalfactconference.org
Высновы
Аналіз 183 дакументаў беларускага медыякорпуса FORESIGHT паказвае, што тэрмін «фактчэкінг» функцыянуе ў двух паралельных семантычных рэжымах. У незалежных медыя ён захоўвае сваё прафесійнае значэнне, пазначаючы метадалагічную практыку верыфікацыі інфармацыі. У дзяржаўных і прарэжымных медыя тэрмін падвяргаецца сістэматычнай семантычнай інверсіі: выкарыстоўваецца для легітымізацыі ўласных сцвярджэнняў без верыфікацыі, для дыскрэдытацыі незалежных фактчэкераў як «цэнзараў», для прасоўвання крамлёўскіх імітацыйных структур (GFCN) пад выглядам міжнародных стандартаў.
Колькасная перавага дзяржаўных крыніц (66,7% згадак) і дамінаванне Telegram як платформы (61,7%) азначаюць, што для беларускай аўдыторыі ўнутры краіны слова «фактчэкінг» з высокай верагоднасцю асацыюецца перш за ўсё з дзяржаўным наратывам аб «заходняй цэнзуры», а не з практыкай праверкі фактаў.
Гэта робіць працу па медыяграмотнасці, уменне адрозніваць рэальную верыфікацыю ад імітацыі, не менш важнай, чым сам фактчэкінг.
Метадалогія
Крыніца дадзеных: FORESIGHT Analysis Platform (FactCheck.LT / VšĮ DigitalHub), корпус 1M+ дакументаў, PostgreSQL/pgvector.
Запыт: ILIKE ‘%фактчек%’ OR ILIKE ‘%факт-чек%’ па палях text і title. Перыяд: 1 студзеня 2025 – 2 красавіка 2026.
Заўвага: Дадзеныя з вэб-крыніц могуць утрымліваць навбар-кантамінацыю. Для колькаснага аналізу ўжывалася дэдуплікацыя праз navbar_fingerprints.json.
