Адзін цыклон, два стандарты

Як беларускія дзяржаўныя медыя і праўладныя Telegram-каналы апісвалі шторм «Прыска» ў Літве і Латвіі

У суботу, 22 жніўня, і ў ноч на 23 жніўня цыклон «Прыска» прайшоў праз Польшчу, Беларусь, Літву і Латвію. У Літве і Латвіі ў пікавыя моманты адключэнняў без электрычнасці заставаліся ў суме больш за паўмільёна спажыўцоў, загінулі два чалавекі. У Беларусі перабоі за два дні закранулі больш за 889 населеных пунктаў.

Мы праверылі, як пра гэта пісалі беларускія дзяржаўныя медыя і праўладныя Telegram-каналы з 22 жніўня па 15 верасня. Пошук па слоўніку шторму ў маніторынгавым корпусе FactCheck.LT даў 567 матэрыялаў. З іх пра шторм у суседзяў былі 129 матэрыялаў дзяржаўных сайтаў, дзяржаўных каналаў у Telegram і абласных газет і 83 пасты персанальных, ананімных і пракрамлёўскіх каналаў. Іх мы прачыталі ўручную.

Дзяржаўныя навінавыя стужкі паведамлялі пра шторм у суседзяў у асноўным дакладна і прызнавалі яго сур’ёзнасць. Ацэнкі «не далі рады», «просяць грошай у ЕС», «звычайны шторм» з’явіліся ў іншым месцы: у ток-шоу «Будни», у пераказе гэтага эфіру на сайце «СБ. Беларусь сегодня», у прыпісках да пастоў Telegram-канала СБ, у ананімных праўладных каналах і ў пракрамлёўскіх каналах пра Балтыйскія краіны. Мяжа праходзіць нават унутры аднаго канала. У навінавай частцы пастоў Telegram-канала СБ бура ў суседзяў «разбуральная», а ў прыпісцы 26 жніўня яна ўжо «простая».

Што адбылося насамрэч

Беларускія дзяржаўныя стужкі самі даюць кропку адліку. БелТА 24 жніўня напісала, што ў Літве ўвечары 22 жніўня электрычнасць адключылася ў 268 тыс. спажыўцоў, а ў Латвіі шторм выклікаў самыя маштабныя перабоі з электразабеспячэннем за апошнія 20 гадоў: на 07:00 23 жніўня без святла было каля 277 тыс. спажыўцоў. У Літве і Латвіі загінула па адным чалавеку.

Далей лік ішоў на дні. Паводле даных літоўскага аператара ESO, якія перадавала тая ж БелТА, 24 жніўня без святла заставаліся 129 тыс. спажыўцоў, 26 жніўня каля 74 тыс., 7 верасня каля 1,2 тыс. У Латвіі аднаўленне ішло хутчэй: раніцай 26 жніўня без святла заставаліся каля 11 тыс. кліентаў (LSM).

Урад Літвы 26 жніўня абвясціў надзвычайнае становішча ў краіне (БелТА), да работ прыцягнулі армію. 11 верасня кіраўнік ESO падаў у адстаўку. У Латвіі 25 жніўня з-за асвятлення шторму сышоў кіраўнік службы навін Латвійскага радыё (LSM).

На паўночным усходзе Польшчы без электрычнасці засталося амаль 150 тыс. хатніх гаспадарак (БелТА ў Telegram, 23 жніўня).

Свая бяда: як дзяржаўныя медыя апісвалі шкоду ў Беларусі

Першыя адключэнні ў Беларусі пачаліся ўдзень 22 жніўня. У 13:36 «Віцебскія весці» паведамілі пра сем адключаных ліній 10 кВ у Пастаўскім, Глыбоцкім, Верхнядзвінскім і Полацкім раёнах. Гэта самае ранняе паведамленне з часам публікацыі, якое мы знайшлі. Увечары Міністэрства энергетыкі (Мінэнерга) пісала пра аднаўленчыя работы ў 659 населеных пунктах: на 19:00 былі адключаныя 1 876 трансфарматарных падстанцый, 179 ліній 10 кВ, 12 ліній 35 кВ і 7 ліній 110 кВ, без святла засталіся 31 ферма і 16 кацельняў.

Па стане на 22:22 23 жніўня Мінэнерга паведаміла, што электраэнергіяй забяспечаныя ўсе населеныя пункты. У тым жа паведамленні сказана, што перабоі за час непагадзі закранулі больш за 889 населеных пунктаў, яшчэ працавалі дзве дызель-генератарныя ўстаноўкі і заставалася 41 заяўка спажыўцоў у сетках 0,4 кВ. Ад першага паведамлення з часам публікацыі да гэтай справаздачы прайшло амаль 33 гадзіны.

Беларусь паведамляла, колькі населеных пунктаў і падстанцый засталося без святла. У паведамленнях Мінэнерга, якія мы знайшлі, няма ні колькасці спажыўцоў без святла, ні працягласці адключэнняў. Суседзі публікавалі менавіта колькасць спажыўцоў. Гэтае адрозненне будзе важным, калі гаворка дойдзе да параўнанняў.

Сваю бяду дзяржаўныя медыя называлі без прымяншэння. Telegram-канал СБ 22 жніўня пісаў пра «разбуральны цыклон», «магутны шторм» і «каласальныя сілы», кінутыя на аднаўленне. «Віцебскія весці» 24 жніўня пісалі пра «ураган» і «стыхію», у тым ліку ў Верхнядзвінскім і Браслаўскім раёнах на мяжы з Латвіяй. «Гродзенская праўда» таго ж дня згадвала «разгул стыхіі».

Чатыры галасы адной дзяржавы

У асвятленні шторму ў суседзяў мы вылучылі чатыры галасы. Яны гучалі адначасова, але гаварылі рознае.

Навінавыя стужкі трымаліся фактаў. БелТА 26 жніўня перадала словы ESO пра тое, што шторм быў «больш як на трэць інтэнсіўнейшы, чым пару гадоў таму». СТВ 31 жніўня назваў буру «наймацнейшай за 20 гадоў», СБ 3 верасня напісала, што яна стала «адной з найбуйнейшых за апошнія дзесяцігоддзі». СТВ 4 верасня згадаў, што Літве дапамагаюць спецыялісты з Латвіі і Польшчы.

Памылкі ў стужках таксама былі. Часцей за ўсё «чалавек» замест «спажыўцоў»: так пісалі БелТА (25 жніўня) і СБ (26 жніўня). У нататцы СТВ 23 жніўня сказана, што ў Латвіі без электраэнергіі засталіся «больш за 270 сем’яў», хаця гаворка ішла пра 277 тыс. спажыўцоў. Telegram-канал СБ у адным пасце зблытаў літоўскага і латвійскага аператараў. Гэтыя памылкі не мянялі агульнай карціны і не дадавалі ацэнак.

Ацэнку дадавалі побач. 24 жніўня ў 09:12 на YouTube выйшаў фрагмент ток-шоу «Будни» з Аляксандрам Шпакоўскім. «Некаторыя нашы суайчыннікі былі трошкі раздражнёныя, незадаволеныя тым, што давялося без электрычнасці правесці некалькі гадзін. Вось нашы суседзі ў Літве, 155 000 чалавек, суткамі не могуць пераадолець гэтую праблему. Разумееце? Вось розніца падыходаў», сказаў ён.

27 жніўня ў тым жа ток-шоу «Будни» выступіў міністр інфармацыі Дзмітрый Жук. Яго прамыя словы: «Безумоўна, гэта правальная гісторыя. Не ў дачыненні да Латвіі і Літвы, а ў дачыненні да ўлад Латвіі і Літвы», «яны як на ігле сядзелі на датацыях ЕС», а беларусы могуць пакласціся на сваю ўладу, тады як «нашы суседзі ў Латвіі і Літве, на жаль, такой раскошы не маюць». Пераказ на сайце СБ дадаў ад сябе: «Латвія і Літва правалілі экзамен, які ім уладкавала стыхія», «у Беларусі наступствы стыхіі ліквідуюць значна больш аператыўна», «на жаль, жыхары Літвы і Латвіі прызвычаіліся да бяздзейнасці ўлад». У пераказе СБ няма ніводнай лічбы пра Беларусь.

Telegram-канал СБ працаваў гэтак жа: спачатку факты, потым прыпіска. 25 жніўня пост пра Латвію паведамляў, што буру называюць наймацнейшай з 1966 года, і заканчваўся словамі «Прасцей гранты распілоўваць». 27 жніўня канал працытаваў старшыню ЦВК Латвіі пра тое, што выбары пройдуць нават пры свечках, і дадаў, што гэта «яскрава падкрэслівае рэальную „эфектыўнасць“ мясцовых экстраных служб».

Сюжэт СТВ 26 жніўня «У Прыбалтыцы не даюць рады наступствам непагадзі» сабраў амаль усю рамку ў адным тэксце: Брусель, які мусіць «пазалаціць руку», выдаткі на абарону, плот на мяжы і «200 еўра кожнаму літоўцу».

Ананімныя каналы пачалі раней за ўсіх. 21 жніўня, за дзень да шторму, канал «Жёлтые сливы» апублікаваў шаблон пра лівень у Літве: «Як толькі дождж, адразу патоп… Дык гэта ж у Літве, змагар». 23 жніўня ў 17:32 той жа канал напісаў, што Латвію пакінулі без святла «ураган і нядбайнасць чыноўнікаў». Першы ацэначны пост канала «Тени Прибалтики» раніцай 23 жніўня прызнаваў, што «службы далі рады, але цана высокая». Заканчваўся ён намёкам: гэта быў «прыродны шторм», ён «прыйшоў з поўдня і пайшоў», а той, які «прыбалты ўжо заслужылі з усходу, мае асаблівасць вяртацца кожную ноч. Думайце».

Падвойная мерка

Telegram-канал СБ 22 жніўня пісаў пра «разбуральны цыклон» над Беларуссю. Пра суседзяў у навінавай частцы пастоў ён пісаў падобна: «разбуральная бура» (27 жніўня, 31 жніўня), «разбуральны шторм» (9 верасня). Але 26 жніўня прыпіска да паста пра праблемы літоўскай сувязі гучала так: «Калі ў Літвы ўсё так дрэнна пасля простай буры, не вельмі зразумела, як яны збіраюцца ваяваць». Слова «простая» з’яўляецца там, дзе пачынаецца ацэнка.

Ананімныя каналы рабілі тое ж самае рэзчэй. «БелВестник» 28 жніўня пачаў пост з «наймацнейшай за апошнія гады буры», а скончыў тым, што гаворка ідзе «не пра нейкі неверагодны прыродны катаклізм. Проста моцны шторм». Ананімны гродзенскі канал 30 жніўня пісаў пра «сярэднявечча» ў Літве «пасля звычайнага шторму». «Невольфович» 1 верасня назваў шторм «звычайнай непагаддзю». Эксперт у інтэрв’ю БелТА 4 верасня назваў яго «ураганчыкам».

Усе гэтыя формулы абвяргаюцца матэрыяламі саміх дзяржаўных медыя, якія мы цытавалі вышэй: «катастрафічная сітуацыя», «на трэць інтэнсіўнейшы», «наймацнейшая за 20 гадоў», «адна з найбуйнейшых за дзесяцігоддзі».

Як тэксты пераходзілі паміж каналамі

У пастоў у Telegram ёсць час публікацыі з дакладнасцю да хвіліны, таму копіі відаць. Мы знайшлі такія ланцужкі.

Ананімны канал → персанальныя каналы, даслоўна. Пост канала «Жёлтые сливы» пра тое, што Латвія папросіць грошай у Еўрасаюза («Дно гэта ці ўжо днішча»), выйшаў 25 жніўня ў 20:09. У 20:10 яго паўтарыў Рыгор Азаронак. Пост таго ж канала 30 жніўня ў 13:14 персанальны праўладны канал паўтарыў у 13:29. Пост 5 верасня, які выйшаў у 20:13, паўтарылі «Объективный Евген» у 20:22 і той жа персанальны канал у 20:28.

Людміла Гладкая. З персанальных каналаў пра шторм у суседзяў часцей за іншых пісала Людміла Гладкая (СБ). 27 жніўня яна пераказала навіну пра тое, што Літва і Латвія амаль тыдзень ліквідуюць наступствы буры, з прыпіскай «Эфектыўна, аператыўна, так…» і цытатай старшыні ЦВК Латвіі (пост). 29 жніўня напісала, што літоўскім чыноўнікам «не да таго», бо яны абмяркоўваюць кастрацыю педафілаў, і прапанавала «пачаць з літоўскай вярхушкі» (пост). Анонс эфіру праграмы «Летучка» з радком «Літва без святла…», у якім удзельнічаюць Гладкая, Яўген Горын і Азаронак (пост), Азаронак паўтарыў праз хвіліну, Алег Гайдукевіч праз 47 хвілін. Для анонсу агульнага эфіру гэта звычайная перакрыжаваная рэклама. Сам Азаронак уласнага тэксту пра шторм у суседзяў не напісаў.

Пракрамлёўскія каналы пра Балтыйскія краіны і беларускія ананімныя каналы. Пост канала «Тени Прибалтики» пра «кадравы голад» у Літве выйшаў 24 жніўня ў 22:01, «БелВестник» паўтарыў яго на наступны дзень у 11:57. «Вынікі балтыйскага тыдня» Аляксея Стэфанава выйшлі 29 жніўня ў 08:26, праз 7 хвілін іх паўтарыла Ксенія Лебедзева, далей пост разышоўся яшчэ па пяці каналах. Дайджэст канала «БелВестник» 27 жніўня ў 15:37 (пост) складзены з раздзелаў з подпісамі «Аляксей Стэфанаў», «Тени Прибалтики», «Балтийский мост» і Baltnews. Таго ж вечара ён з’явіўся ў канале «Тени Прибалтики», у Стэфанава і ў канале «Балтийский мост». Хто складае такія дайджэсты, з даных не відаць.

Персона → дзяржаўны канал. Аляксей Дзермант 23 жніўня ў 23:29 напісаў, што ў Латгаліі «латвійская дзяржава проста кінула людзей на самапас» і людзі «ваду пітную з ракі бяруць». Праз 12 гадзін Telegram-канал СБ напісаў: «Улады проста пакінулі людзей на самапас», людзі запасаюць ваду, «чэрпаючы з ракі». Канкрэтнай крыніцы не называе ні той, ні другі: СБ спасылаецца на «ролікі» ў сацсетках.

Ананімны канал → абласная газета. Пра гэта ніжэй.

Чаго ў гэтай сетцы не было. Канал «Пул Первого», набліжаны да прэс-службы кіраўніка рэжыму, пра шторм у суседзяў не пісаў. Расійскія агенцтвы (ТАСС, Інтэрфакс, Sputnik) пра шторм у суседзяў у корпусе не трапляюцца, але мы збіраем іх толькі па беларускай тэматыцы, таму высноў з гэтага не робім.

Абласныя газеты

Мы параўналі нацыянальныя дзяржаўныя медыя з абласнымі газетамі. Розніца ёсць, але не тая, якой можна было чакаць: абласныя газеты пра суседзяў амаль не пісалі.

«Віцебскія весці» пра Латвію не напісалі нічога, хоць шторм прайшоў і па памежных раёнах самой Віцебскай вобласці. «Заря» перадрукавала БелТА. «Гомельская праўда» 30 жніўня напісала ўласны тэкст пра Літву: пра сельскую гаспадарку, кампенсацыі і «268 тысяч чалавек» без святла (насамрэч спажыўцоў). Скончыла яна павучаннем: «дарагія суседзі, можа быць, трэба задумацца над прыярытэтамі?», шторму «усё роўна, колькі краіна патраціла на платы, абарону ці ўмацаванне межаў».

«Гродзенская праўда» апублікавала два тэксты, якія рэзка адрозніваюцца ад стужак. 24 жніўня: «Тыдзень без святла і дапамогі». 7 верасня: «Рыга ззяе, а правінцыя ў руінах». Абодва без спасылак, абодва заканчваюцца заклікам «Пішыце ў каментарах!». Другі тэкст блізка паўтарае пост канала «Жёлтые сливы», які выйшаў у 07:40 таго ж дня: той самы «марафет» у сталіцы, тыя самыя «яшчэ некалькі тыдняў», пераказ той самай цытаты латвійскіх улад пра бяспеку і нават канцоўка пра жыхароў Балтыйскіх краін, якім «далі» ці «вярнулі» святло. У сайта газеты няма часу публікацыі, а агульнай староннай крыніцы мы не знайшлі. Крыніцы першага тэксту мы таксама не знайшлі.

Праверка сцверджанняў

1. «Некаторыя нашы суайчыннікі… без электрычнасці правесці некалькі гадзін. Вось нашы суседзі ў Літве, 155 000 чалавек, суткамі» (Аляксандр Шпакоўскі, ток-шоу «Будни», кліп 24 жніўня).

Беларусь сапраўды аднавіла электразабеспячэнне хутчэй за суседзяў, калі мераць населенымі пунктамі. Але паміж першым паведамленнем пра адключэнні з часам публікацыі (13:36 22 жніўня) і справаздачай Мінэнерга пра тое, што электраэнергіяй забяспечаныя ўсе населеныя пункты (22:22 23 жніўня), прайшло амаль 33 гадзіны, і нават тады заставалася 41 заяўка спажыўцоў. Колькі гадзін праседзеў без святла кожны дом, Мінэнерга не паведамляла, таму для адных жыхароў «некалькі гадзін» магло быць праўдай, для іншых не. Лічба 155 тыс. пра Літву узятая з паведамленняў вечара 22 жніўня. У дзень выхаду кліпа БелТА паведамляла пра 129 тыс. спажыўцоў.

Вердыкт: паўпраўда.

2. «На жаль, жыхары Літвы і Латвіі прызвычаіліся да бяздзейнасці ўлад» (сайт СБ, пераказ эфіру з міністрам інфармацыі, 27 жніўня).

За два дні да гэтага БелТА паведамляла, што ў Літве да работ прыцягнутая армія, а ў раёнах Анікшчай і Казлу-Руда абвешчанае надзвычайнае становішча. Сама СБ 26 жніўня пісала пра 400 брыгад ESO, муніцыпальныя брыгады і вайскоўцаў.

Вердыкт: няпраўда, абвяргаецца матэрыяламі саміх дзяржаўных медыя.

3. «Пасля простай буры» (Telegram-канал СБ, 26 жніўня), «не пра нейкі неверагодны прыродны катаклізм» («БелВестник», 28 жніўня), «пасля звычайнага шторму» (ананімны канал, 30 жніўня).

Дзяржаўныя стужкі пісалі пра той самы шторм: «катастрафічная сітуацыя» (СТВ, 23 жніўня), «больш як на трэць інтэнсіўнейшы, чым пару гадоў таму» (БелТА са спасылкай на ESO, 26 жніўня), «наймацнейшая за 20 гадоў» (СТВ, 31 жніўня), «адна з найбуйнейшых за апошнія дзесяцігоддзі» (СБ, 3 верасня). Сам Telegram-канал СБ у навінавай частцы пастоў называў буру ў суседзяў «разбуральнай», а «БелВестник» пачаў свой пост з «наймацнейшай за апошнія гады буры».

Вердыкт: няпраўда.

4. «Пакуль больш за 200 000 сем’яў застаюцца ў цемры… ратавальнікі і камунальнікі проста не прыязджаюць на выклікі» («Гродзенская праўда», 24 жніўня, загаловак «Тыдзень без святла і дапамогі»).

Лічба састарэлая і падмененая. Пра тое, што без святла каля 219 тыс. спажыўцоў, БелТА паведамляла 23 жніўня, а 24 жніўня іх заставалася 129 тыс., і гэта спажыўцы, а не сем’і. «Тыдзень» у загалоўку ўзяты з прагнозу ESO, што рамонт можа заняць каля тыдня (у той жа нататцы БелТА), і пададзены як здзейснены факт. Сцверджанні пра «бяздзейнасць улад» і пра тое, што ратавальнікі і камунальнікі «проста не прыязджаюць на выклікі», нічым не падмацаваныя.

Вердыкт: скажэнне, сцверджанні без доказаў.

5. «Рыга ззяе, а правінцыя ў руінах» («Гродзенская праўда», 7 верасня).

Тэкст без спасылкі блізка паўтарае пост канала «Жёлтые сливы» з той жа раніцы. Гаворка ў ім ідзе пра прыбіранне паваленых дрэў, а не пра электрычнасць: газета сама піша, што «ў дамы нарэшце вярнулі святло». Telegram-канал СБ праз два дні напісаў, што «Латвія ўжо цалкам ачуняла ад удару стыхіі».

Вердыкт: маніпуляцыя.

6. «74 000 хатніх гаспадарак. Калі ў кожнай у сярэднім 3 чалавекі, то гэта больш за 220 000 чалавек» («Тени Прибалтики», 26 жніўня; паўтор у дайджэсце канала «БелВестник» 27 жніўня).

У Літве ў сярэднім два чалавекі на хатнюю гаспадарку (Дэпартамент статыстыкі Літвы, даныя за 2022 год). Акрамя таго, 74 тыс. у справаздачы ESO гэта спажыўцы, сярод якіх ёсць прадпрыемствы, дачы і гаспадарчыя пабудовы, а не толькі жылыя хатнія гаспадаркі. Множнік «×3» канал паўтарыў і 3 верасня: «4000 хатніх гаспадарак. Гэта прыкладна 12 000 чалавек».

Вердыкт: маніпуляцыя, завышаныя лічбы.

7. «Кіраўнік Цэнтра крызіснага кіравання палкоўнік Арвіс Зіле ацаніў рэальную гатоўнасць Латвіі да НС на 4 балы з 10. Паводле яго слоў, бура навочна прадэманстравала…» («Тени Прибалтики», 24 жніўня).

Ацэнку «чатыры з дзесяці» Зіле даў 13 жніўня ў эфіры Латвійскага радыё, за дзевяць дзён да шторму (LSM). Пост падае яе як выснову з буры. Мы не знайшлі звестак пра тое, што пасля 22 жніўня Зіле казаў, што бура гэта паказала.

Вердыкт: вырвана з кантэксту.

8. «Яшчэ два гады таму непагадзь прычыніла прыкладна такую ж шкоду» (канал Аляксея Стэфанава, 29 жніўня; разышлося яшчэ па шасці каналах).

Падобны шторм пару гадоў таму сапраўды быў. Але БелТА 26 жніўня са спасылкай на ESO паведаміла, што цяперашні быў больш як на трэць інтэнсіўнейшы.

Вердыкт: скажэнне.

9. «Латвія звярнулася па фінансавую дапамогу да Еўракамісіі» («БелВестник», 26 жніўня); «У Латвіі шкода перавысіла 30 млн еўра. Рыга заявіла, што самастойна не дасць рады» (Telegram-канал NEWS.BY, 25 жніўня).

Латвійскі міністр Эдгар Таварс сказаў, што шкода «можа дасягнуць дзясяткаў мільёнаў еўра» і Латвія, «магчыма», будзе вымушаная звярнуцца да Еўракамісіі. Менавіта так гэта перадала БелТА. Праз суткі «магчыма» ператварылася ў «звярнулася», а ў NEWS.BY таго ж дня, 25 жніўня, з’явіліся «перавысіла 30 млн» і «заявіла, што не дасць рады». Крыніцы для гэтых фармулёвак мы не знайшлі. Сам механізм дапамогі ЕС пасля стыхійных бедстваў стандартны, і Літва збіралася скарыстацца ім дзеля фермераў: пра гэта таксама паведамляла БелТА.

Вердыкт: скажэнне, знятыя агаворкі.

10. «Абяцаныя 200 еўра кожнаму літоўцу, хто дагэтуль сядзіць пры свечках» (СТВ, 26 жніўня).

Выплату абяцалі не кожнаму, і яна не была фіксаванай. «Гомельская праўда» 30 жніўня пераказала яе так: тым, каму не вярнулі электрычнасць на працягу 72 гадзін, у сярэднім каля 68 еўра плюс дадатковая выплата да 200 еўра. Паводле даных Міністэрства фінансаў Літвы на 3 верасня, кампенсацыю за адключэнне, даўжэйшае за 72 гадзіны, ESO разлічвае кожнаму кліенту паводле яго спажывання і працягласці адключэння. Тыя ж кліенты могуць падаць заяву на спрошчаную кампенсацыю абгрунтаваных прамых страт: да 220 еўра на адзін аб’ект. «200 еўра кожнаму літоўцу» ператварае выплату «да» і «на аб’ект» у фіксаваную суму на чалавека. БелТА 7 верасня апісала парадак правільна.

Вердыкт: скажэнне.

11. «Звычайная непагадзь і моцны вецер павалілі 124 пралёты плота на латвійска-беларускай мяжы» («Невольфович», 1 верасня).

Памежная служба Латвіі паведаміла пра 124 выпадкі пашкоджання агароджы дрэвамі, якія ўпалі (LSM). СТВ 26 жніўня перадаў гэта блізка да крыніцы: «124 выпадкі падзення дрэў». У ананімным канале выпадкі пашкоджання сталі паваленымі пралётамі.

Вердыкт: скажэнне.

12. «Паспрабавалі знайсці, што пра гэта пішуць нашы збеглыя. Цішыня. Абсалютная» («Невольфович», 26 жніўня).

Літаральна гэта няпраўда: «Хартыя-97» напісала пра шторм у суседзяў 23 жніўня. Па сутнасці сцверджанне часткова слушнае: іншых матэрыялаў незалежных беларускіх медыя пра шторм у Літве і Латвіі за 22–26 жніўня ў корпусе няма.

Вердыкт: няпраўда, з агаворкай.

Сыравіна была сапраўднай

Большая частка «правалаў», пра якія пісала прапаганда, узятая з рэальных заяў літоўскіх і латвійскіх чыноўнікаў. Прэм’ер-міністр Літвы прызнаў нястачу электрыкаў (паводле цытаты ў пасце канала «Тени Прибалтики», першакрыніцу мы не праверылі). Міністр энергетыкі Літвы Лукас Савіцкас сказаў, што дапушчаныя памылкі відавочныя, пра гэта пісала СБ. Кіраўнік ESO падаў у адстаўку. Латвійскі міністр Таварс прызнаў, што ўлады не прагназавалі маштабу праблем. Кіраўнік аператара сувязі Tet сказаў, што хацеў бы, каб каардынацыю ўзяў на сябе Цэнтр кіравання крызісамі (LSM). Кіраўнік Екабпілскай думы сказаў, што генератараў не было (LSM).

Гэтую самакрытыку апрацоўвалі чатырма прыёмамі:

• здымалі агаворкі: «магчыма, звернецца» ператваралася ў «звярнулася»;
• зрушвалі ў часе: ацэнка «4 з 10», дадзеная да шторму, падавалася як выснова з яго;
• раздзімалі лічбы: «×3» на хатнюю гаспадарку, «пралёты» замест выпадкаў пашкоджання, «200 еўра кожнаму»;
• прыпісвалі злы намер або абыякавасць: «прызвычаіліся да бяздзейнасці ўлад», «прасцей гранты распілоўваць».

Чаго не было

Некаторыя тэмы, якіх можна было чакаць, амаль не з’явіліся.

• БРЭЛЛ. Адключэнне Літвы ад энергакальца БРЭЛЛ згадалі двойчы і позна: пытаннем у Telegram-канале СБ 31 жніўня і ў словах эксперта ў інтэрв’ю БелТА 4 верасня. Ананімны канал «БелВестник» яшчэ 24 жніўня іранізаваў, што «Літва зноў вучыць Еўропу энергетычнай незалежнасці».
• Латгалія. Тэма прагучала два разы: у Дзерманта і праз 12 гадзін у Telegram-канале СБ.
• Адстаўка на Латвійскім радыё і спагнанні ў LSM у дзяржаўныя медыя не трапілі.
• Дапамогу ад Беларусі ніхто не прапаноўваў і не абмяркоўваў. Дапамога суседзяў Літве (спецыялісты з Латвіі і Польшчы) у дзяржаўных медыя згаданая адзін раз, у хроніцы СТВ 4 верасня.
• Польшча, дзе без святла засталіся амаль 150 тыс. хатніх гаспадарак, атрымала адну асобную нататку ў Telegram-канале БелТА і згадкі ў агульных аглядах.

Што пацвердзілася і што мы не змаглі праверыць

Частка сцверджанняў прапаганды аказалася слушнай. «Тени Прибалтики» 24 жніўня напісалі, што прэм’ер-міністр Латвіі Андрыс Кулбергс, «кінуўшы кіраўніцтва ліквідацыяй найцяжэйшых наступстваў магутнага ўрагану», «рынуўся ў Кіеў». Паездка сапраўды была: Кулбергс знаходзіўся з візітам ва Украіне 23–24 жніўня і 24 жніўня правёў сустрэчы ў Кіеве (UNN, LV portāls). «Кінуўшы кіраўніцтва» застаецца ацэнкай канала. Пра «сходку кааліцыі ахвотных», якую згадвае пост, у гэтых крыніцах нічога няма.

Не пацвердзіліся або не знойдзеныя:

• Словы пра «месячную стажыроўку» латвійскіх аварыйных служб ва Украіне (СТВ, 26 жніўня; канал «Шкварка», 29 жніўня). Ва ўрадавым паведамленні пра візіт гаворка ідзе пра выкарыстанне досведу Украіны ў кібербяспецы і грамадзянскай абароне; пра стажыроўку аварыйных служб там нічога няма.
• «61 дзірка ва ўсходнім вале» і «палова краіны без электрычнасці» ў пасце канала «Жёлтые сливы» 2 верасня. Паводле пераказу латвійскіх медыя, без святла заставалася прыкладна трэць хатніх гаспадарак (FrontPages са спасылкай на латвійскі часопіс IR, другасная крыніца).

Папярэдняя разметка паводле DISARM

Разметка папярэдняя і апісвае назіраныя паводзіны, а не намеры аўтараў.

Методыка і абмежаванні

Перыяд: 15 жніўня – 15 верасня 2026 года. Крыніца: маніторынгавы корпус FactCheck.LT (дзяржаўныя сайты, дзяржаўныя каналы ў Telegram, абласныя газеты, YouTube-каналы дзяржаўнага ТБ, персанальныя і ананімныя праўладныя каналы, пракрамлёўскія каналы пра Балтыйскія краіны, незалежныя беларускія медыя). Адбор па слоўніку шторму з ручной праверкай. Нацыянальныя і абласныя выданні параўноўваліся па матэрыялах з бурай у загалоўку, каб не ўлічваць блокі «чытайце таксама».

Абмежаванні:

• У большасці сайтаў ёсць толькі дата публікацыі, у пастоў у Telegram і ролікаў YouTube звычайна час з дакладнасцю да хвіліны. Таму ланцужкі копій даказаныя толькі для Telegram.
• З расшыфровак эфіраў ток-шоу прачытаныя першыя 6 000 знакаў. Згадкі БРЭЛЛ або Латгаліі ў нерасшыфраваных частках эфіраў магчымыя.
• Падзел каналаў на персанальныя і ананімныя зроблены паводле спісу FactCheck.LT. Краіну паходжання пракрамлёўскіх каналаў пра Балтыйскія краіны мы не ўстанаўлівалі.
• Колькі спажыўцоў у Беларусі заставаліся без святла і як доўга, праверыць па адкрытых даных нельга.
• Расійскія агенцтвы збіраюцца ў корпусе толькі па беларускай тэматыцы.

Спасылкі на ўсе матэрыялы, уключна з пастамі ў Telegram, сабраныя ў табліцы доказаў, якую мы гатовыя перадаць даследчыкам па запыце.