З папраўкай на ўсё

Белстат тлумачыць разрыў у заробках жанчын і мужчын тым, дзе працуюць жанчыны. Яго ўласныя табліцы гэтага не пацвярджаюць, а заробак па прафесіях за 2024 год ведамства дало ўжо без падзелу па поле.

Крыніцы: Белстат; корпус FORESIGHT, 31.01.2025–09.10.2026

У Беларусі ў разрыву ў заробках жанчын і мужчын цяпер два афіцыйныя значэнні. Першае, 26,8%, паказвае, наколькі сярэдні пагадзінны заробак жанчын у кастрычніку 2024 года быў ніжэйшы за мужчынскі. Другое, 6,0%, атрымліваецца пасля папраўкі: Белстат параўноўвае жанчын і мужчын адной вузкай групы заняткаў, з аднолькавым стажам і адукацыяй, з папраўкай на від дзейнасці і розніцу ў аплаце паміж арганізацыямі. Большую лічбу ведамства тлумачыць тым, дзе працуюць жанчыны. У буклеце «Праца і занятасць у Рэспубліцы Беларусь, 2026» на пытанне «Чаму жанчыны зарабляюць менш за мужчын?» дадзены адказ: «мужчыны пераважна працуюць у больш высокааплатных сферах дзейнасці».

Мы праверылі гэтае тлумачэнне па ўласнай табліцы Белстата за снежань 2025 года. Галіны, у якіх працуюць жанчыны, тлумачаць менш за трэць разрыву, а больш за дзве трэція прыпадае на розніцу ў аплаце ўнутры тых самых галін. Табліцу, па якой можна было праверыць і прафесіі, Белстат публікаваў за кастрычнік 2021 года. За кастрычнік 2024 года, той самы месяц, па якім разлічаныя 6%, заробак па групах заняткаў выйшаў ужо без падзелу па поле.

Потым мы праверылі, як гэтыя лічбы пераказвалі медыя. З 31 студзеня 2025 года ў 18 з 23 матэрыялаў дзяржаўных медыя і праўладных Telegram-каналаў, дзе названая лічба, была скарэкціраваная, і ў 10 з іх іншых лічбаў не было. Ніводзін з 24 такіх матэрыялаў незалежных медыя не абмежаваўся скарэкціраванай лічбай. Чаго мы не ведаем: якую частку разрыву прыбірае кожны фактар папраўкі. Белстат публікуе толькі вынік.

Дзве лічбы аднаго ведамства

Скарэкціраваная лічба з’явілася першай. 31 студзеня 2025 года старшыня Белстата Іна Мядзведзева назвала журналістам 5,8%, і БелТА вынесла гэта ў загаловак: «розніца ў аплаце працы мужчын і жанчын у Беларусі складае 5,8%». Слова «скарэкціраваная» ў загалоўку няма. Разлік быў эксперыментальным і зроблены на даных 2021 года. Разрыў без папраўкі за той самы кастрычнік 2021 года, 24,3% у пагадзінным заробку, вынікае са с. 29 буклета «Праца і занятасць» 2022 года: 9,20 рубля за гадзіну ў мужчын і 6,96 у жанчын.

6 сакавіка 2025 года, напярэдадні 8 Сакавіка, Ірына Бандарэнка, якая адказвае ў Белстаце за статыстыку працы, пайшла далей. Па яе словах, эксперымент пацвердзіў адсутнасць істотнага разрыву, а розніцу ў 25–26% без папраўкі яна растлумачыла найперш тым, што большасць жанчын працуе ў сацыяльнай сферы (БелТА, СБ). Загаловак СБ: «Чаму заробак жанчын на 25% меншы, чым у мужчын, растлумачылі ў Белстаце».

30 красавіка 2025 года Белстат звёў абедзве лічбы ў адну інфаграфіку з паметкай пра навізну: за кастрычнік 2024 года разрыў у пагадзінным заробку склаў 26,8% без папраўкі і 6,0% з папраўкай. Сярод фактараў інфаграфіка называе ўплыў галіновага фактару, узровень адукацыі работнікаў і «прафесійную сегрэгацыю». Telegram-канал Белстата абвясціў вынік адным радком: «Белстат: скарэкціраваны гендарны разрыў у Беларусі склаў 6,0%». Праз два дні СТВ падсумавала: «асноўная прычына адрозненняў у даходах – від дзейнасці».

Калі паставіць побач два раўнды абследавання, відаць заканамернасць. З кастрычніка 2021 па кастрычнік 2024 года разрыў без папраўкі вырас з 24,3% да 26,8%, а скарэкціраваны з 5,8% да 6,0%. Амаль увесь рост прыпаў на тую частку, якую папраўка прыбірае. Разлік 2021 года быў эксперыментальным, і метад з таго часу мог змяніцца, таму гэта арыенцір, а не вымярэнне.

Снежаньскі шэраг Белстата за 2017–2025 гады і два раўнды пагадзіннага абследавання. Разрыў без папраўкі вырас на 2,5 пункта, з папраўкай на 0,2.

У студзені 2026 года Белстат зрабіў скарэкціраваны паказчык афіцыйным. Методыка, зацверджаная пастановай № 1 ад 23 студзеня, вызначае толькі яго, нескарэкціраванага разрыву ў ёй няма. Работнікаў параўноўваюць унутры «малых груп» класіфікатара заняткаў, з аднолькавым стажам у арганізацыі і ўзроўнем адукацыі, а папраўка ўлічвае таксама від эканамічнай дзейнасці арганізацыі і адрозненні ва ўзроўні аплаты паміж арганізацыямі. Публікаваць уклад кожнага фактару методыка не абяцае. У буклеце «Праца і занятасць» 2026 года, зарэгістраваным 30 верасня, скарэкціраваная лічба вылучаная паметкай пра тое, што яна прыводзіцца ўпершыню, а побач стаіць той самы адказ пра «больш высокааплатныя сферы дзейнасці». Яго і можна праверыць.

Табліца, якая спрачаецца з тлумачэннем

Праверыць тлумачэнне дазваляе табліца з бюлетэня Белстата пра колькасць і заробак работнікаў у 2025 годзе. На с. 25–27 у ім прыведзеныя колькасць жанчын і мужчын і іх сярэдні налічаны заробак у кожнай галіне за снежань 2025 года. Жанчыны склалі 53,0% з 3 156 383 улічаных работнікаў. Іх сярэдні заробак быў 2 581,5 рубля, у мужчын 3 474,1 рубля: 74,3% ад мужчынскага, разрыў 25,7%.

Па такой табліцы разрыў раскладаецца на дзве часткі. Першая ўзнікае з-за таго, у якіх галінах працуюць жанчыны, другая з-за розніцы ў аплаце ўнутры кожнай галіны. Па 19 секцыях класіфікатара відаў дзейнасці першая частка складае ад 4,4 да 6,0 пункта ў залежнасці ад вагаў. Калі падзяліць апрацоўчую прамысловасць і гандаль на падгаліны, яна вырастае да 5,4–7,8 пункта. У любым выпадку больш за дзве трэція разрыву прыпадае на розніцу ўнутры адных і тых самых галін. Табліца за снежань 2024 года дае амаль тое самае, ад 4,9 да 8,0 пункта з 27,1, табліца за снежань 2022 года ад 5,2 да 8,5 пункта з 26,1.

Снежань 2024 года: наша раскладанне табліцы Белстата побач з дзвюма лічбамі Белстата за кастрычнік 2024 года. Абследаванні розныя, параўноўваць варта парадак велічынь.

Унутры галін разрыў вялікі і там, дзе жанчын шмат, і там, дзе іх мала. У ахове здароўя і сацыяльных паслугах, дзе жанчыны складаюць 85% работнікаў, яны атрымліваюць на 21,5% менш за мужчын. У фінансах і страхаванні (72% жанчын) разрыў 24,1%, у гандлі (62%) 28,0%. У горназдабыўной прамысловасці, дзе жанчын 20%, ён 26,5%, у інфармацыі і сувязі 37,7%. Амаль без разрыву толькі адукацыя і транспарт: 4,6% і 6,2%. Больш за мужчын жанчыны атрымліваюць у адной галіне, аперацыях з нерухомай маёмасцю, ды і то на 0,5%. Тую самую карціну па табліцы за 2024 год паказвала «Люстэрка».

Разрыў унутры кожнай з 19 галін, снежань 2025 года. Аранжавым пазначаныя галіны, дзе жанчын 60% і больш.

Больш за дзве трэція разрыву прыпадае на розніцу ў аплаце ўнутры адных і тых самых галін.

Жанчыны і мужчыны сапраўды працуюць у розных месцах. Паводле стандартнага індэксу непадобнасці Дункана, каб размеркаванне жанчын па галінах супала з мужчынскім, змяніць галіну давялося б 35% жанчын, а пры больш дробным падзеле 40%. Але гэты падзел праходзіць і праз высокааплатныя, і праз нізкааплатныя галіны. Жанчын большасць у адукацыі і ахове здароўя, дзе плацяць менш за сярэдняе, і ў фінансах, дзе плацяць значна больш. Мужчын большасць у будаўніцтве і прамысловасці, але таксама ў сельскай гаспадарцы і на транспарце, дзе заробкі ніжэйшыя за сярэдні. Таму падзел па поле моцны, а яго ўплыў на сярэдні заробак невялікі.

У той самай табліцы ёсць і іншае прачытанне. Розніца ў аплаце ўнутры галін можа адлюстроўваць гадзіны працы, стаж, адукацыю і выбар пасад, і нічога з гэтага само па сабе не азначае несправядлівага стаўлення. Снежаньскі заробак уключае гадавыя прэміі, якія на адзін месяц могуць павялічваць разрыў. Але ў 2024 годзе пагадзінны разрыў за кастрычнік, 26,8%, быў блізкі да месячнага за снежань, 27,1%. Значыць, карацейшы працоўны час жанчын не тлумачыць большую частку разрыву. Лічбы ўзятыя з розных абследаванняў, таму параўнанне прыблізнае.

Табліца, якой больш няма

За кастрычнік 2021 года Белстат апублікаваў тое, што дазваляла праверыць і другую частку тлумачэння, прафесіі. У буклеце «Праца і занятасць» 2022 года на с. 28 прыведзены налічаны заробак па асноўных групах заняткаў асобна для мужчын і жанчын, а на с. 29 пагадзінны заробак па відах дзейнасці, таксама па поле.

Табліца на с. 28 паказвае вялікі разрыў унутры адной і той самай групы заняткаў. У кастрычніку 2021 года жанчыны з групы «спецыялісты-прафесіяналы» атрымлівалі ў сярэднім 1 381,6 рубля, мужчыны той самай групы 2 815,3 рубля, гэта значыць удвая больш. У кіраўнікоў разрыў 29,5%, у некваліфікаваных работнікаў 34,6%. Жанчыны атрымлівалі больш за мужчын толькі ў сферы абслугоўвання і гандлю і сярод кваліфікаваных работнікаў сельскай і лясной гаспадаркі. Гэта месячны заробак, і частку розніцы даюць гадзіны працы. Шырокая група аб’ядноўвае вельмі розныя прафесіі, і табліца не паказвае, якія з іх займаюць жанчыны, а якія мужчыны.

Разрыў унутры дзевяці асноўных груп заняткаў, кастрычнік 2021 года. За кастрычнік 2024 года такой табліцы па поле ў буклеце Белстата няма.

За кастрычнік 2024 года, па якім разлічаныя і 26,8%, і 6,0%, такой табліцы ў буклеце няма. Буклет 2026 года дае заробак па групах заняткаў за кастрычнік 2024 года без падзелу на мужчын і жанчын (с. 24). Пагадзінны заробак па поле прыведзены дзвюма выніковымі лічбамі, 13,58 і 9,94 рубля (с. 26). Табліцы, дзе пол стаіць разам з відам дзейнасці або групай заняткаў, у буклеце няма. Чытач атрымлівае вынік параўнання ўнутры груп, але не самі групы.

Папраўка Белстата параўноўвае жанчын і мужчын унутры «малых груп» заняткаў і з улікам арганізацыі, дзе яны працуюць. Значыць, з выніку выпадае тое, што бачна ў табліцы 2021 года: размеркаванне жанчын і мужчын па прафесіях і наймальніках з рознай аплатай. Колькі з 21 пункта, якія прыбірае папраўка, прыпадае на прафесіі, а колькі на стаж, адукацыю, галіну і наймальніка, Белстат не паведамляе.

Агаворка: на старонцы буклета Белстат піша, што найбольш поўныя даныя пра рынак працы ёсць у яго інфармацыйна-аналітычнай сістэме dataportal.belstat.gov.by. Мы яе не правяралі. Снежаньская табліца па поле і галінах па-ранейшаму выходзіць у штогадовым бюлетэні пра заробак.

Як гэта пераказвалі

Каб зразумець, якая з дзвюх лічбаў дайшла да чытача, мы шукалі ў корпусе FORESIGHT матэрыялы пра разрыў у аплаце працы жанчын і мужчын у Беларусі з 1 студзеня 2024 па 9 кастрычніка 2026 года. Пошук даў 185 матэрыялаў. Усе матэрыялы дзяржаўных медыя і праўладных Telegram-каналаў з 31 студзеня 2025 года, калі з’явілася скарэкціраваная лічба, і ўсе матэрыялы незалежных медыя з лічбай за той самы перыяд мы праверылі ўручную.

У дзяржаўных медыя з 23 матэрыялаў, дзе названая лічба, скарэкціраваную неслі 18, і ў 10 з іх іншых лічбаў не было. Толькі нескарэкціраваную далі пяць. Чатыры загалоўкі, у БелТА, СБ і ў Telegram-каналах БелТА і АНТ, называлі 5,8% проста «розніцай у аплаце працы мужчын і жанчын». Яшчэ сем матэрыялаў лічбаў не давалі і сцвярджалі, што разрыву няма або ён неістотны. У жніўні 2025 года загаловак БелТА абвяшчаў: «Белстат: у Беларусі адсутнічаюць адрозненні ў заработнай плаце ў залежнасці ад полу работніка». Праз год Мядзведзева ў інтэрв’ю БелТА, якое перадрукавала «Гродзенская праўда», сказала, што скарэкціраваны разрыў склаў «усяго 6%», і дадала: «Гэта пацвярджае: істотнага разрыву ў заробку паміж мужчынамі і жанчынамі ў Беларусі няма». У тым самым інтэрв’ю яна параўноўвала з іншымі краінамі ўзровень беднасці і долю лічбавай эканомікі; гэтыя параўнанні разбіраў Belarus Brief.

Там, дзе дзяржаўныя медыя давалі абедзве лічбы, большая часта падавалася як састарэлая. СТВ напісала пра яе: «Паказчык склаў 26,8%, але не ўлічваў індывідуальныя характарыстыкі работнікаў». Belarus-news.by згадаў «амаль 27%» як вынік першага эксперыментальнага разліку.

Гэта не абавязкова рашэнне рэдакцый. Дзяржаўныя медыя звычайна пераказваюць рэлізы Белстата, а Telegram-канал Белстата сам абвясціў вынік адной скарэкціраванай лічбай. І табліцу дзяржаўныя медыя не хавалі. У траўні 2026 года 1prof.by паведаміў пра разрыў 25,7% за снежань 2025 года, але пад загалоўкам «У якіх сферах працуе найбольш жанчын і дзе яны зарабляюць больш за мужчын?». Адказам на другую частку пытання была адна галіна: у аперацыях з нерухомай маёмасцю заробак жанчын на 0,5% вышэйшы за мужчынскі.

У незалежных медыя карціна адваротная. З 24 матэрыялаў з лічбай ніводзін не абмежаваўся скарэкціраванай: 11 далі абедзве лічбы, 13 толькі нескарэкціраваную, прычым шэсць з гэтых 13 згадвалі яе мімаходзь у матэрыялах на іншыя тэмы. «Люстэрка» пачало тэкст лічбай 26,8% і прывяло 6% ніжэй, пад загалоўкам «Жанчыны сталі зарабляць яшчэ менш за мужчын». «Хартыя-97» і «Еўрарадыё» вынеслі ў загаловак, што розніца павялічылася. Адзін незалежны сайт прачытаў змену меры як змену заробкаў. 31 студзеня 2025 года «Позірк» супаставіў 5,8% з 24,3% і напісаў у загалоўку: «Розніца ў аплаце працы мужчын і жанчын за 3 гады скарацілася больш як учацвёра». Абедзве лічбы адносяцца да 2021 года.

Якую лічбу называлі дзяржаўныя і незалежныя медыя, з 31 студзеня 2025 па 9 кастрычніка 2026 года. Толькі матэрыялы пра разрыў у Беларусі, дзе названая хоць адна лічба; кожны правераны ўручную.

Год жанчыны без табліцы заробкаў

Указам № 1 ад 1 студзеня 2026 года Лукашэнка абвясціў 2026 год Годам беларускай жанчыны. План Белстата на гэты год складаецца з 13 пунктаў, сярод іх спартыўныя спаборніцтвы, дабрачыннасць і сустрэчы з духавенствам. Ніводны не тычыцца даных пра аплату працы; адзіны статыстычны пункт прадугледжвае агляды і інфаграфіку да святаў. Мы прачыталі ўсе шэсць інфаграфік на старонцы тэмы года: статыстычны партрэт, дэмаграфія, занятасць і прыняцце рашэнняў, адукацыя і навука, гендарная роўнасць і сутачны фонд часу. Ні ў адной няма заробку па поле. Статыстычны буклет да года на 12 старонках збірае тыя самыя інфаграфікі і таксама не дае заробку па поле. На яго апошняй старонцы сказана, што дызайн і друк падтрыманыя ў межах сумеснага праекта «Падтрымка намаганняў Рэспублікі Беларусь у нацыяналізацыі і лакалізацыі Мэтаў устойлівага развіцця», «які фінансуецца Расійскай Федэрацыяй». Інфаграфіка пра занятасць паведамляе, што жанчыны складаюць 49,7% кіраўнікоў. Пры гэтым у кастрычніку 2021 года жанчыны-кіраўнікі атрымлівалі на 29,5% менш за мужчын-кіраўнікоў, паводле буклета «Праца і занятасць» 2022 года. Інфаграфіка пра гендарную роўнасць спасылаецца на індэкс гендарнай няроўнасці, дзе Беларусь на 27-м месцы са 172 краін. Гэты індэкс, які разлічвае ПРААН, аплату працы не вымярае.

Дзяржаўныя медыя пісалі пра Год жанчыны шмат, але амаль ніколі пра заробкі. З 31 снежня 2025 па 9 кастрычніка 2026 года ў корпусе 4 885 матэрыялаў дзяржаўных медыя, дзе названы Год беларускай жанчыны. Паводле нашага пошуку, пра разрыў у аплаце ў іх гаворыцца тройчы. Два матэрыялы перадаюць словы нацыянальнага каардынатара па дасягненні Мэтаў устойлівага развіцця Сяргея Алейніка: «адсутнічае розніца ў аплаце працы за выкананне аднолькавых абавязкаў» (БелТА). Праз два дні «Люстэрка» адказала, што за апошнія дзесяць гадоў разрыў «не апускаўся ніжэй за 20%». Як па-рознаму дзяржаўныя і незалежныя медыя гавораць пра жанчын у гэты год, FactCheck.LT разбіраў у сакавіку.

Што папраўка мае права растлумачыць

Тут карысная кніга «Missing Voices in Economics» пад рэдакцыяй Веранікі Долар і Тэрэзы Перы (Veronika Dolar, Teresa Perry), якая выйшла ў выдавецтве Palgrave у студзені 2026 года. Яна пра жанчын у эканамічнай навуцы як прафесіі і Беларусь не згадвае. Але ў першым раздзеле Марлін Кім (Marlene Kim) апісвае звычку думкі, на якой трымаецца прачытанне «істотнага разрыву няма». Мейнстрымная тэорыя, піша яна, тлумачыць розніцу ў аплаце і прафесіях перавагамі, навыкамі і прадукцыйнасцю. Кім прыводзіць словы дасведчанага эканаміста са спасылкай на працу Джулі Нельсан (Julie Nelson) 2020 года: слова «дыскрымінацыя» амаль знікла, засталіся разрыў у аплаце і нерастлумачаныя фактары, меншая схільнасць жанчын да канкурэнцыі, хатнія абавязкі, «што заўгодна, акрамя дыскрымінацыі» (пераклад наш).

Два іншыя раздзелы вымяраюць сегрэгацыю тым самым індэксам, што і мы. Giulia Zacchia і Izaskun Zuazu прымяняюць яго да абласцей даследаванняў вядучых эканамістаў свету, Giulia Zacchia і Marcella Corsi да тэм італьянскіх эканамістаў. У абодвух раздзелах сегрэгацыя разглядаецца як вынік, які трэба вымераць і растлумачыць.

Папраўка Белстата абыходзіцца з занятасцю наадварот. Калі жанчын і мужчын параўноўваюць унутры адной вузкай групы заняткаў, з папраўкай на галіну і арганізацыю, размеркаванне жанчын па менш аплатных прафесіях і наймальніках выпадае з выніку. Інфаграфіка Белстата сама называе «прафесійную сегрэгацыю» сярод фактараў разрыву. А потым тое, што застаецца пасля яе выключэння, падаецца як адказ.

Абедзве лічбы праўдзівыя. Пытанне ў тым, якая з іх атрымлівае тлумачэнне.

Скарэкціраваны разрыў з’яўляецца звычайным інструментам статыстыкі працы. 6% паміж жанчынамі і мужчынамі адной вузкай групы заняткаў, з аднолькавым стажам і адукацыяй, пасля папраўкі на галіну не так ужо і мала, і гэта не нуль, хоць афіцыйныя асобы называюць такую розніцу неістотнай. Афіцыйнае прачытанне пакідае ўбаку большую частку. Па дзвюх лічбах Белстата за 2024 год папраўка прыбірае каля 21 пункта. Па нашым раскладанні снежаньскай табліцы за той самы год на галіны прыпадае ад 5 да 8 з іх. Астатняе, груба кажучы, ляжыць унутры галін: у прафесіях, стажы, адукацыі і ў тым, у якіх наймальнікаў працуюць жанчыны.

Што глядзець далей

Мы чакаем, што агляд Белстата да Дня маці 14 кастрычніка 2026 года не дасць заробку па поле, з высокай упэўненасцю. Бюлетэнь пра заробак за 2026 год, які Белстат апошнія два гады рэгістраваў у канцы мая, пакажа разрыў за снежань 2026 года ў межах 24–28%, і галіны зноў растлумачаць менш за трэць; упэўненасць высокая. Да канца 2027 года Белстат не апублікуе табліцы за кастрычнік 2024 года па поле і групах заняткаў або відах дзейнасці, як і ўклад кожнага фактару папраўкі; упэўненасць сярэдняя. Калі апублікуе, мы пералічым.