Піраміда: як пяць «незалежных галасоў» беларскай прапаганды перадаюць аднолькавы пасыл з адзінай крыніцы

TL;DR
Пяць найбольш заўважных праўладных каментатараў Беларусі — Рыгор Азаронак, Ігар Тур, Аляксей Дзермант, Аляксандр Шпакоўскі і Вадзім Гігін — публічна прадстаўляюць сябе як самастойных аўтараў, аналітыкаў і ідэолагаў. У кожнага – уласная інтанацыя, вядомы стыль і свая аўдыторыя ў Telegram.

Вырашылі праверыць, наколькі гэтая самастойнасць пацвярджаецца дадзенымі. У аснову аналізу ляглі не суб’ектыўныя ўражанні ад іх рыторыкі, а тэхнічныя метададзеныя каналаў: каго менавіта яны рэтранслююць, як часта гэта робяць і як размяркоўваюцца крыніцы запазычанага кантэнту.

Вынікі аказаліся больш пераканаўча і больш жорстка нашай першапачатковай гіпотэзы. Перад намі не пяць незалежных аўтараў, якія час ад часу цытуюць дзяржаўныя СМІ, а цесна злучаная сістэма распаўсюду інфармацыі. Усе пяць каналаў сістэматычна ўзмацняюць адно і тое ж кола прыкладна з трыццаці беларускіх дзяржаўных і расійскіх крыніц. На вяршыні гэтай інфармацыйнай піраміды знаходзіцца не абстрактнае “дзяржаўнае медыя”, а афіцыйны Telegram-канал прэс-службы Адміністрацыі прэзідэнта.

Метад

Аналіз выкананы з дапамогай сістэмы наратыўнага маніторынгу. Корпус — каля 267 тысяч пастоў сямі Telegram-каналаў: пяць персанальных каналаў названых каментатараў плюс дзве інстытуцыйныя крыніцы — NEWS.BY (канал Белтэлерадыёкампаніі, 169 тыс. пастоў) і “Пул Першага” (@pul_1, канал прэс-службы Адміністрацыі прэзідэнта, ~18 тыс.

Метад празрысты і ўзнаўляльны: кожны форвард у Telegram змяшчае машыначытальную адзнаку зыходнага канала (forwarded_from). Мы пабудавалі граф рэтрансляцыі – хто каго форвардыт – і палічылі для кожнага вузла-крыніцы, колькі з пяці персанальных каналаў яго ўзмацняюць.

Важная агаворка адразу: граф фіксуе толькі прамыя публічныя форварды. Утоены ўплыў, капіпаст без атрыбуцыі, каардынацыю тым ён не вымярае – гэта асобная задача. Тое, што мы паказваем ніжэй, – ніжняя, дакументальна даказальная мяжа складнасці поля.

Знаходка 1. Татальная піраміда

Ключавая метрыка in_channels: колькі з пяці персанальных каналаў форвардзілі гэтую крыніцу. Мы чакалі ўбачыць градацыю: у кожнага каментатара – свой круг цытавання, з скрыжаваннем на найбуйнейшых дзяржрэсурсах.

Градацыі няма. Усе топ-30 вузлоў ядра маюць in_channels = 5. Кожны з пяці “незалежных” каментатараў сістэматычна рэтранслюе кожны з гэтых вузлоў.

Не “большасць узмацняе галоўныя каналы”, а “ўсе ўзмацняюць усё”. Карта ядра (сумарныя форварды ад усіх пяці персон):

Знаходка 2. Вяршыня – сам апарат улады, і яна дамінуе па ўсіх восях

Самы форвардымы вузел поля – “Пул Першага”, афіцыйны канал прэс-службы Адміністрацыі прэзідэнта (працуе з лістапада 2019 года). 9900 форвардаў ад пяцёркі – больш, чым у любога дзяржТВ.

Мы сабралі гэты канал цалкам: ~18 тысяч пастоў, 97% – з змястоўным тэкстам. Доля форвардаў у ім – 3,6%: гэта амаль чыстае вытворчасць, першакрыніца ў літаральным сэнсе – прамыя цытаты Лукашэнкі, структура нарад, фармулёўкі даручэнняў.

І ключавая лічба – ахоп. Сярэднюю пасаду «Пула Першага» набірае 93 000 праглядаў (максімум – 2,99 млн). Гэта ў 30-37 разоў больш, чым у любога з пяці каментатараў (сярэднія прагляды персон – каля 2,7-5,9 тыс.) і чым у NEWS.BY (~2,5 тыс.).

Гэта пераварочвае наіўную карціну «праўладныя блогеры фармуюць грамадскую думку». Рэальны прамы ахоп засяроджаны ў канале прэс-службы. Персоны – узмацняльнікі другога парадку з непараўнальна меншай уласнай аўдыторыяй. Іх функцыя не ў ахопе. Іх функцыя – надаваць дзяржаўнаму наратыву выгляд незалежнай экспертызы.

Знаходка 3. Расійскі пласт – не эпізод, а канстанта

У ядры in_channels = 5 – гэта значыць сярод крыніц, якія форвардзяць усе пяць каментатараў, – устойліва прысутнічае расійскі пласт: Салаўёў, «гісторык» Дзюкаў, два каналы Sputnik, Каратчанка, RT.

Гэта структурная характарыстыка поля, а не выпадковыя скрыжаванні: кожны беларускі праўладны каментатар сістэматычна ўзмацняе маскоўскія крыніцы. У тэрмінах аналізу FIMI (Foreign Information Manipulation and Interference) гэта прамая, вымерная мэтрыка інтэграцыі беларускага праўладнага мэдыяпаля ў расейскую прапагандысцкую экасістэму.

Знаходка 4. Спектр “вытворчасць → узмацненне”

Дзель форвардаў у агульным струмені канала (fwd%) выбудоўвае ўсе каналы пласта ў бесперапынную вось:

• @pul_1 – 3,6%: прэс-служба, чыстая вытворчасць;
• NEWS.BY – 9,2%: дзяржСМІ-фабрыка, генеруе позву;
• Шпакоўскі – 29% / Дзермант – 36% / Гігін – 43% / Азаронак – 47%: адбор і ўзмацненне;
• Тур – 66%: практычна чысты рэтранслятар чужога кантэнту.

Паколькі ў корпусе ёсць і бок, які вырабляе (169 тыс. пастоў NEWS.BY, ~18 тыс. пастоў прэс-службы), і які ўзмацняе, можна прасачыць даслоўна, якія менавіта фармулёўкі дзяржаўнага цэнтра сыходзяць у тыраж праз «незалежных» каментатараў.

Знаходка 5. Сетка надзімае ўласную вагу

Персанальныя каналы форвардзяць і адзін аднаго: канал Азаронка рэтранслюецца астатнімі 864 разы, Шпакоўскага – 497, Тура – 110, і ў кожным выпадку – усімі ўдзельнікамі пяцёркі. Узаемацытаванне стварае ўнутры поля эфект множнасці галасоў там, дзе крыніца адна.

Знаходка 6. Інфраструктура – да крызісу, медыятары – пад падзеі

Храналогія запуску каналаў паказвае мадэль будаўніцтва поля:

• Абедзве інстытуцыі заведзены ў 2019 годзе – NEWS.BY у жніўні, «Пул Першага» ў лістападзе да пратэстаў 2020 года. Пры гэтым NEWS.BY фактычна «спаў»: за 2019 год – каля тысячы пастоў з сярэднімі ~260 прагляду. У пратэстным 2020-м канал узарваўся: 12 тыс. пастоў, дзесяціразовы рост праглядаў. Інфраструктура была пабудавана загадзя і актывавана крызісам.
• Персоны падключаліся хвалямі пад падзеі: Дзермант – 2018 (ранні ідэолаг), Шпакоўскі – лістапад 2020 (адразу пасля пратэстаў), Тур – 2021, Азаронак – верасень 2022, Гігін – люты 2024 (вылучэнне ў публічныя лідэры).

Мадэль: інфраструктура – загадзя, медыятары – па меры патрэбы.

Выснова

Даныя не пакідаюць прасторы для інтэрпрэтацыі “пяці незалежных аўтараў”. Беларускае праўладнае Telegram-поле – адзіная кіраваная піраміда з афіцыйным каналам прэс-службы Адміністрацыі прэзідэнта на вяршыні: яна фармулюе, дзяржСМІ вырабляюць, персанальныя каналы пагалоўна рэтранслююць – уключаючы сістэматычнае ўзмацненне расійскіх прапагандысцкіх крыніц. Заяўленая незалежнасць каментатараў – не перабольшанне і не стылістычная вольнасць. Па структуры рэтрансляцыі гэта фікцыя, якая вымераецца ў графе.

У рамцы FIMI гэтае поле варта чытаць як інтэграваны сегмент расійска-беларускай маніпулятыўнай медыяэкасістэмы, а «экспертныя галасы» ў ім – як функцыянальны пласт легітымацыі дзяржаўнага наратыву.