Як беларускія дзяржаўныя СМІ паведамлялі пра краіны Балтыі і Польшчу – снежань 2025 г.

TL;DR
У снежні 2025 года беларускія дзяржаўныя медыя працягнулі сістэматычнае асвятленне Польшчы і Балтыйскіх краін, робячы ўсё ў кантэксце ўстойлівых прапагандысцкіх наратываў. Дадзеная справаздача прадстаўляе вынікі аўтаматызаванага маніторынгу і AI-аналізу 6 678 унікальных матэрыялаў, апублікаваных асноўнымі дзяржаўнымі СМІ Беларусі ў перыяд з 1 па 31 снежня 2025 года.
З агульнага масіва 664 матэрыялу прайшлі паглыблены AI-аналіз з ацэнкай рызык дэзінфармацыі. Сярэдняя ўпэўненасць класіфікатара склала 80,7%, што сведчыць аб дастатковай надзейнасці аўтаматычнай катэгарызацыі.

Метадалогія
Даследаванне заснавана на маніторынгу асноўных крыніц беларускіх дзяржаўных медыяў: інфармацыйнага агенцтва БелТА, SB.BY “Беларусь Сегодня”, а таксама YouTube-каналаў дзяржаўных тэлекампаній — СТВ, АНТ, БелТА, «СБ ТБ» і NEWS.BY. Для кожнага матэрыялу вызначалася рэлевантнасць згадкі краін-суседзяў, ацэньваўся ўзровень пагрозы (threat score) і прымяняліся алгарытмы выяўлення каардынацыі публікацый.
Паглыблены аналіз праводзіўся з выкарыстаннем мадэляў машыннага навучання для класіфікацыі рызык дэзінфармацыі па трох узроўнях: LOW (нізкі), MEDIUM (сярэдні) і HIGH (высокі). Кожны матэрыял ацэньваўся па наяўнасці фактычных скажэнняў, эмацыйных маніпуляцый, лагічных памылак і іншых тэхнік дэзінфармацыі.
Даследаванне выкарыстоўвае архітэктуру Retrieval-Augmented Generation (RAG), якая аб’ядноўвае семантычны пошук pgvector па 750K+ дакументах беларускіх медыя (2019-2026) з Hypothetical Document Embedding, балансаваннем крыніц і LLM-верыфікацыяй. Збор дадзеных ажыццяўляецца з дапамогай вэб-скрапера Oxylabs, прадстаўленага ў рамках праграмы Project 4β для даследчых праектаў. Відэакантэнт транскрыбуецца праз AssemblyAI, што дазваляе ўключыць у аналіз YouTube нароўні з тэкставымі крыніцамі.

Асноўныя вынікі
Размеркаванне рызык дэзінфармацыі

З 664 прааналізаваных матэрыялаў:

• HIGH risk (высокая рызыка): 251 матэрыял (37,8%)
• MEDIUM risk (сярэдняя рызыка): 179 матэрыялаў (26,9%)
• LOW risk (нізкая рызыка): 234 матэрыялу (35,3%)

Такім чынам, больш за трэць матэрыялаў беларускіх дзяржСМІ аб суседніх краінах змяшчаюць прыкметы высокай рызыкі дэзінфармацыі — значныя фактычныя скажэнні, эмацыйныя маніпуляцыі або мэтанакіраванае ўвядзенне аўдыторыі ў зман.

Тыпы выяўленых маніпуляцый

Аналіз дазволіў ідэнтыфікаваць наступныя тэхнікі маніпулявання інфармацыяй:

• Фактычныя скажэнні (factual): 433 выпадкі (38,9%) – перабольшанне, вырыванне з кантэксту, скажэнне статыстыкі
• Эмацыйныя маніпуляцыі (emotional): 345 выпадкаў (31,0%) – нагнятанне страху, алармізм, апеляцыя да негатыўных эмоцый
• Лагічныя памылкі (logical): 210 выпадкаў (18,9%) – ілжывыя дылемы, падмена тэзы, памылковыя абагульненні
• Дэгуманізацыя (dehumanization): 75 выпадкаў (6,7%) – абразлівыя характарыстыкі народаў ці палітыкаў
• Whataboutism: 42 выпадкі (3,8%) — адцягненне ўвагі на «грахі» крытыкуемага боку
• Канспіралогія (conspiracy): 7 выпадкаў (0,6%) – прасоўванне тэорый змовы

Каардынацыя публікацый

Зафіксавана 50 каардынаваных інфармацыйных падзеяў за 29 дзён, з удзелам у сярэднім 7,4 матэрыялаў на падзею. Гэта ўказвае на цэнтралізаванае планаванне і сінхранізацыю інфармацыйных кампаній паміж рознымі дзяржаўнымі СМІ.

Найбольш актыўныя ўдзельнікі каардынацыі:

• БелТА: 47 каардынаваных публікацый
• «СБ. Беларусь сегодня»: 40 публікацый
• YouTube-канал СТВ: 19 публікацый
• YouTube-канал «СБ ТБ»: 15 публікацый
• YouTube-канал АНТ: 13 публікацый

Пікавая падзея каардынацыі адбылося 11 снежня 2025 года – 38 сінхранізаваных матэрыялаў на тэму «ваеннай пагрозы» ад суседніх краін.

Timing: тэкст vs відэа

Аналіз 83 пар публікацый (тэкставыя СМІ і YouTube) паказаў:

• Тэкст першы (📰→📺): 38 выпадкаў (45,8%)
• Адначасова (⚡): 32 выпадкі (38,6%)
• Відэа першае (📺→📰): 13 выпадкаў (15,7%)

Тэкставыя крыніцы (БелТА, «СБ») часцей выступаюць першаснымі распаўсюджвальнікамі наратываў, тады як YouTube-каналы ўзмацняюць і эмацыйна «ўпакоўваюць» гэтыя наратывы для масавай аўдыторыі.

Фактчак: верыфікацыя ключавых сцвярджэнняў

1. Мініраванне мастоў у Літве

Сцвярджэнне беларускіх СМІ: “Літва абсталёўвае масты ўздоўж мяжы з Беларуссю канструкцыямі для мацавання ўзрыўчаткі”

Ацэнка AI: ❌ LIKELY FALSE (верагодна ілжыва)

Верыфікацыя: ЗАЦВЯРДЖЭННЕ ФАКТЫЧНА, але пададзена без кантэксту

Сапраўды, Міністэрства абароны Літвы пацвердзіла падрыхтоўку мастоў да магчымага падрыву. Згодна з афіцыйнай заявай Узброеных сіл Літвы парталу LRT ад 30 снежня 2025 года, масты аснашчаюцца «інжынернымі канструкцыямі для мацавання выбуховых матэрыялаў» з мэтай забеспячэння магчымасці хуткага разбурэння перапраў у выпадку ваеннага канфлікту.

Вонкавыя крыніцы:

• LRT: Lithuania preps mosts for demolition on Belarus, Russia borders (30.12.2025)
• Newsweek: Карта шоу NATO Nation Turning Border With Russia Ally into a Minefield (06.01.2026)
• Defense News: Lithuania да права antitank mines po jeho borders with Belarus, Russia (06.05.2025)
• Army Recognition: Вялікабрытанія і Балтыйскія саюзы start mining borders (20.03.2025)
• The Defense Post: Lithuania to Spend $1.2B to Fortify Russia, Belarus Border (05.05.2025)
• Charter97: Lithuania Prepares Bridges On Border With Belarus To Be Blown Up (30.12.2025)

Кантэкст, апушчаны беларускімі СМІ:

• Меры з’яўляюцца часткай праекту Baltic Defence Line — сумеснай абароннай ініцыятывы Літвы, Латвіі і Эстоніі, ухваленай у студзені 2024 года.
• Падрыхтоўка вядзецца таксама на мяжы з Калінінградскай вобласцю Расіі
• Работы праводзяцца на больш як 20 аб’ектах інфраструктуры.
• Літва інвесціруе €1,2 млрд ва ўмацаванне межаў, уключаючы €800 млн на супрацьтанкавыя міны
• Выбуховыя рэчывы не выкарыстоўваюцца і не будуць выкарыстоўвацца ў мірны час

Выснова: Беларускія СМІ прадстаўляюць рэальныя абарончыя меры НАТА як “агрэсію” без тлумачэння кантэксту расійскай пагрозы і выкарыстання Беларусі як плацдарма для ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе.

2. Ваенныя выдаткі Польшчы

Сцвярджэнне беларускіх СМІ: «Выдаткі на абарону Польшчы складаюць амаль 5% ВУП»

Ацэнка AI: ❓ CHECK (патрабуе праверкі)

Верыфікацыя: ПЕРАВЯЗЕННЕ

Паводле дадзеных НАТА і Wilson Center, выдаткі Польшчы на абарону ў 2025 годзе склалі. 4,7% ВУП (186600000000 злотых, каля $45 млрд). Гэта сапраўды рэкордны паказчык сярод краін НАТА па долі ВУП, аднак зацвярджэнне “амаль 5%” з’яўляецца перабольшаннем.

Вонкавыя крыніцы:

• Уільсан-цэнтр: Паландская рыза як NATO з Defense Spending Leader
• Euronews: Вялікабрытанія, грамадзянская супольнасць 4.7% GDP on defence (05.02.2025)
• Адзнакі ад Паланды: Паланды маюць вялікае змяненне spender in NATO (02.09.2025)
• Statista: NATO defende spending by country 2025
• Atlantic Council: Паланец не мае значэння паміж забойствам спенінгу і росту (15.12.2025)

Кантэкст планаў па колькасці войска:

• Бягучая колькасць (студзень 2025): ~215 000 вайскоўцаў
• План на канец 2025: 230000
• Сярэднетэрміновая мэта: 300 000 (абвешчана прэзідэнтам Наўроцкім у жніўні 2025)
• Доўгатэрміновая мэта да 2039: 500000 (Праграма развіцця ВС, уключаючы 200000 рэзервістаў)

Дадатковыя крыніцы па колькасці войска:

• Euronews: Паланец думае, што гэта плануецца на adult male military training (08.03.2025)
• Kyiv Independent: Вялікабрытанія ўступае ў вялікі шпіталь (08.03.2025)
• Militarnyi: Палацкія планы на фармальнае павелічэнне яго Army на 500,000 by 2039

Выснова: Беларускія СМІ схільныя да акруглення лічбаў у бок павелічэння для стварэння ўражання большай “агрэсіўнасці” суседа.

3. Абаронны бюджэт Літвы

Сцвярджэнне беларускіх СМІ: “Літва выдзяляе 5,38% ВУП на абарону”

Ацэнка AI: ❓ CHECK

Верыфікацыя: ПАДЦЯРЖАНА

Сойм Літвы 11 снежня 2025 года зацвердзіў дзяржаўны бюджэт на 2026 год з расходамі на абарону ў памеры. 5,38% ВУП (€4,79 млрд). Гэта сапраўды рэкордны паказчык, які зробіць Літву лідэрам сярод краін НАТА па долі ВУП, якая выдаткоўваецца на абарону.

Вонкавыя крыніцы:

• LRT: Seimas passes 2026 budget with record defence spending (11.12.2025)
• Liga.net: Літва і Эстонія прынялі рэкордныя абаронныя бюджэты (11.12.2025)
• European Pravda: Сойм Літвы адобрыў дзяржбюджэт-2026 (11.12.2025)
• Defense News: Lithuania да волі antitank mines po jeho borders (06.05.2025)

Кантэкст, апушчаны беларускімі СМІ:

• Рашэнне абумоўленае размяшчэннем нямецкай брыгады да 2027 года.
• Фарміраванне літоўскай дывізіі запланавана да 2030 года.
• У 2025 годзе выдаткі складалі 3,03% ВУП (€2,5 млрд) – рост на €2,29 млрд
• Літва таксама падтрымлівае Украіну на ўзроўні 0, 25% ВУП
• 60% бюджэту накіроўваецца на мадэрнізацыю і развіццё ўзброеных сіл

Выснова: Факт правільны, аднак беларускія СМІ прадстаўляюць абарончыя меры ў адказ на расейскую агрэсію як «падрыхтоўку да вайны супраць Беларусі».

4. Пратэсты фермераў у Польшчы

Наратыў беларускіх СМІ: Унутраная нестабільнасць у Польшчы, пратэсты фермераў супраць пагаднення ЕС-МЕРКАСУР

Верыфікацыя: ФАКТЫ ПАДТВЕРДЖАНЫ, кантэкст скажоны

30 снежня 2025 года польскія фермеры сапраўды правялі агульнанацыянальныя пратэсты ў больш чым 160 лакацыях супраць плануемага гандлёвага пагаднення ЕС-МЕРКАСУР.

Вонкавыя крыніцы:

• Адзнакі ад Паланды: Палішскія партнёры пратэстуюць супраць EU’s планаваных Mercosur deal (30.12.2025)
• Anadolu Agency: Палішскія майстры фестывалю нацыянальныя пратэсты (30.12.2025)
• Al Jazeera: EU delays Mercosur trade deal amid farmer protests (19.12.2025)

Маніпуляцыя беларускіх СМІ:

• Пратэсты прадстаўлены як прыкмета «ўнутранай дэстабілізацыі» і «краху» Польшчы
• Ігнаруецца, што аналагічныя пратэсты праходзілі ў Францыі, Бельгіі, Іспаніі, Германіі.
• Не згадваецца, што ўрад Туска сам выступіў супраць дамовы
• Ствараецца ўражанне выключнай нестабільнасці менавіта Польшчы, тады як пратэсты – агульнаеўрапейская з’ява.

5. Кантрабандныя шары з Беларусі

Наратыў беларускіх СМІ: “Літва нагнятае сітуацыю вакол шароў з кантрабанднымі цыгарэтамі”

Ацэнка AI: ❌ LIKELY FALSE

Верыфікацыя: Поўнае ператварэнне фактаў

Беларускія СМІ прадстаўляюць Літву як правакатара, тады як насамрэч:

• З тэрыторыі Беларусі ў Літву запускаюцца метэаралагічныя шары з кантрабанднымі цыгарэтамі
• У 2025 годзе перахоплена 623 шары (у параўнанні з 226 у 2024 і 3 у 2023)
• Аэрапорт Вільні закрываўся больш за 15 разоў з кастрычніка па снежань 2025 г.
• Пацярпела больш за 350 рэйсаў і 51000 пасажыраў
• Літва абвясціла надзвычайнае становішча 9 снежня 2025

Вонкавыя крыніцы:

• NPR: Belarus weather balloons force repeated closures of Lithuania’s main airport (03.12.2025)
• CBC News: Lithuania declaras national emergency over balloons (09.12.2025)
• Euronews: Lithuania arrests 21 in alleged cigarette smuggling ring (16.12.2025)
• LRT: Chronology of contraband balloon ‘hybrid attack’ (11.12.2025)
• RFE/RL: Are Balloons ад Belarus A Smuggling Operation? A Hybrid Attack? Or Both? (12.11.2025)
• Al Jazeera: Lithuania да стрэльбы ўніз бамбукавыя balónы, shut Belarus border crossings (27.10.2025)
• CNN: Balloons carrying smuggled cigarettes over Lithuania closed Vilnius Airport (05.10.2025)
• Euromaidan Press: Belarus balloons cost Lithuania €800,000, disrupt 51,000 passengers (26.12.2025)

Храналогія:

• Кастрычнік 2025: Літва закрыла мяжу з Беларуссю
• Беларусь у адказ затрымала больш за 1 000 літоўскіх грузавікоў.
• 16 снежня: арыштаваная група з 21 чалавека, якая арганізавала кантрабанду
• Шкода літоўскім аэрапортам: больш за €800 000

Выснова: Беларускія СМІ прымяняюць тэхніку “звароту роляў” — прадстаўляюць ахвяру гібрыднай атакі як агрэсара.

6. “Каласальныя страты” Літвы ад закрыцця мяжы

Сцвярджэнне беларускіх СМІ: “Літва панесла каласальныя страты з-за закрыцця мяжы”

Ацэнка AI: ❌ LIKELY FALSE

Верыфікацыя: ПЕРАВЯЛІЧЭННЕ І СКАВАННЕ ПРЫЧНАСЦІ

Літва сапраўды нясе страты, але:

1. Закрыццё мяжы – адказ на гібрыдную атаку шарамі з Беларусі.
2. Беларусь фактычна захапіла літоўскія грузавікі, патрабуючы €120/дзень за кожны
3. Асноўныя страты – вынік дзеянняў беларускага боку

Выснова: Класічная маніпуляцыя: наступствы ўласных дзеянняў прыпісваюцца ахвяры.

Ключавыя наратывы снежня 2025

1. “Ваенная пагроза ад суседзяў” (military_threat)

Дамінуючы наратыў месяца, які прысутнічае ў большасці каардынаваных падзей. Абарончыя меры краін Балтыі і Польшчы ў рамках Baltic Defence Line сістэматычна прадстаўляюцца як “падрыхтоўка да агрэсіі супраць Беларусі”.

Прыклады матэрыялаў HIGH-risk:

• «🔴 Літва хоча мініраваць межы! Еўропа рыхтуецца да вайны? (90%)
• «Прыбалтыка выбрала ВАЙНУ! | Цана ўступлення ў ЕС | Русафобія» (90%)
• «🔴Сцяна супраць Дронов у Польшчы, баявое дзяжурства арэшніка ў Беларусі» (90%)
• «Беларусь нарошчвае абаронныя інвестыцыі: “Арэшнік” як новы шчыт» (90%)

2. “Унутраныя праблемы суседзяў” (internal_problems)

Пратэсты фермераў у Польшчы прадстаўлены як сістэмны крызіс, а не як нармальная праява дэмакратыі.

3. “Эканамічныя санкцыі як самашкодніцтва” (economic_threat)

Сцвярджэнні аб «каласальных стратах» суседзяў ад уласных рашэнняў – без згадвання кантэксту санкцый супраць Расіі і Беларусі.

4. «Русафобія ў Прыбалтыцы»

Сістэматычная характарыстыка палітыкі краін Балтыі як “дзяржаўнай русафобіі”.

High-risk матэрыялы па краінах

Літва: 215 матэрыялаў HIGH-risk

Асноўны фокус: мініраванне мяжы, абаронны бюджэт, “істэрыя” вакол кантрабандных шароў

Польшча: 179 матэрыялаў HIGH-risk

Асноўны фокус: мілітарызацыя, пратэсты фермераў, “падрыхтоўка да вайны”

Латвія: 89 матэрыялаў HIGH-risk

Асноўны фокус: Baltic Defence Line, начныя палёты, «русафобія»

Эстонія: 31 матэрыял HIGH-risk

Найменшы фокус сярод чатырох краін; згадваецца пераважна ў матэрыялах аб «Прыбалтыцы» ў цэлым

Высновы

Снежань 2025 года прадэманстраваў устойлівую каардынацыю беларускіх дзяржаўных медыяў у прасоўванні наратываў аб «ваеннай пагрозе» з боку суседніх краін. Пры гэтым:

1. 37,8% матэрыялаў змяшчаюць высокую рызыку дэзінфармацыі
2. Фактычныя скажэнні – дамінантная тэхніка маніпуляцыі (38,9%)
3. Каардынацыя паміж крыніцамі пацвярджае цэнтралізаваны характар інфармацыйнай палітыкі
4. Верыфікацыя сцвярджэнняў паказвае сістэмнае прымяненне тэхнік:
   • Вырыванне з кантэксту рэальных фактаў
   • Перабольшанне лічбаў
   • «Зварот роляў» (ахвяра ўяўляецца агрэсарам)
   • Ігнараванне прычынна-выніковых сувязяў

Беларускія дзяржаўныя медыі працягваюць функцыянаваць як інструмент інфармацыйнай вайны, сістэматычна скажаючы асвятленне абарончых мер краін НАТА і дэмакратычных працэсаў у суседніх дзяржавах.

Прыкладанне
Інтэрактыўны дашборд