Аналіз 2 511 відэа з беларускіх дзяржаўных YouTube-каналаў выявіў сістэмную архітэктуру страху — і тлумачыць, чаму самая небяспечная прапаганда неадрозная ад звычайных навін.
Відэа беларускага дзяржаўнага канала CTVBY сабрала 6,7 мільёна праглядаў. У ім не было ніводнага загадзя хлуслівага факта. Вядучы гаварыў спакойна. Тым не менш кожны кадр быў пабудаваны дзеля адной мэты — выклікаць страх. Гэта не выпадковасць. Гэта рэдакцыйная палітыка. І нашы даныя паказваюць: яна працуе ў прамысловых маштабах, на некалькіх каналах адначасова, бесперапынна — як фонавы шум.
Раздзел 01
Парадокс ахопу: чаму «мяккая» таксічнасць распаўсюджваецца далей за ўсё
Інтуітыўна здаецца, што гучны, крыклівы кантэнт распаўсюджваецца хутчэй за ўсё. Нашы даныя гэта абвяргаюць. Сярод 192 відэа, класіфікаваных як fear-inducing або aggressive ў студзені–лютым 2026, мы выявілі ўстойлівую зваротную залежнасць: кантэнт з ніжэйшым propaganda score і танальнасцю «negative» пераўзыходзіць адкрыта агрэсіўны па колькасці праглядаў.
Відэа CTVBY з танальнасцю «negative» — спакойныя, падобныя да навінных, якія расказваюць пра хаос на Захадзе і правалы ўкраінскай арміі — набралі 7,2 мільёна праглядаў. Адкрыта агрэсіўны кантэнт таго ж канала дадаў яшчэ 3,4 мільёна. Агрэсіўныя #Shorts БелТА (сярэдні score 6,6) ахапілі 6,4 мільёна гледачоў. А СБТВ, які вырабляе ідэалагічна самы інтэнсіўны кантэнт (сярэдні score 7,0), дасягнуў толькі 513 тысяч праглядаў — у сто разоў менш, чым CTVBY пры супастаўным аб’ёме выпуску.
«Самая небяспечная прапаганда неадрозная ад звычайных навін. CTVBY дасягае 7 мільёнаў гледачоў праз кантэнт з танальнасцю “negative” — алгарытм YouTube яго не пазначае, не абмяжоўвае і актыўна прасоўвае.»
FORESIGHT Analysis · FactCheck.LT
Гэта не збой сістэм мадэрацыі — гэта канструктыўная асаблівасць дзяржаўных СМІ. Спакойная падача, псеўдафакталагічны фрэйм і негатыўная эмацыйная танальнасць абыходзяць платформенныя фільтры, пры гэтым дастаўляючы той жа наратыўны зарад, што і адкрыта агрэсіўны кантэнт.
Тэма вызначае тон: рэдакцыйная карта страху
Прааналізаваўшы 40 унікальных тэм у 16,5 мільёна праглядаў, мы вылучылі пяць тэматычных кластараў — і выявілі, што тэма амаль ідэальна прадказвае выкарыстоўваную танальнасць. Гэта не супадзенне. Гэта падзел працы паміж механізмамі страху.
|
ЗША / Іран / антызаходняя павестка
73% aggressive. Актывацыя пагрозы звонку. Гледачу паказваюць ворага, які здзяйсняе гвалт — страх імгненны і фізіялагічны.
4,4M праглядаў · 11 відэа
|
Вайна / ваенная пагроза
71% aggressive. Праверкі баягатоўнасці, адказныя ўдары. Вайна падаецца як пастаянная, непазбежная рэальнасць.
3,7M праглядаў · 7 відэа
|
|
Дэлегітымізацыя Зяленскага / Украіны
100% negative — нуль агрэсіі. Халодная, метадычная дыскрэдытацыя праз «факты» і ўнутраныя супярэчнасці. Спакойная падача, максімальная шкода.
3,1M праглядаў · 6 відэа
|
Хаос на Захадзе / у ЕС
100% negative — нуль агрэсіі. Правальныя алімпійскія медалі, забастоўкі, банкруцтвы. «Альтэрнатыва горшая» — без прамога ўказання на гэта.
2,4M праглядаў · 8 відэа
|
Асобнай увагі заслугоўвае кластар унутранай павесткі: відэа з крытыкай дарожнага рамонту ў Беларусі сабрала 1,1 мільёна праглядаў пры aggressive-танальнасці і propaganda score 5. Гэта функцыянуе як клапан ціску — народнае незадавальненне каналізуецца ў бяспечныя для рэжыму мішэні, адначасова ўмацоўваючы аўтарытарнае кіраванне як натуральную норму.
Два гады ў разрэзе: як эвалюцыянавала fear-рыторыка
Аналіз на ўзроўні ключавых слоў па поўным корпусе БелТА (220 000+ артыкулаў) і транскрыптам YouTube-каналаў за студзень 2025 — люты 2026 выявіў значны структурны зрух — і адну ўстойлівую анамалію.
- →Fear-рыторыка БелТА знізілася з ~100% да ~40% за два гады — мэтанакіраваная рэдакцыйная нармалізацыя
- →YouTube захоўваў стабільныя 42–60% без сезонных ваганняў — сістэмная фонавая пагроза
- →Дзве платформы цяпер выконваюць розныя функцыі: БелТА сігналізуе стабільнасць, YouTube падтрымлівае страх
- →Анамалія БелТА ў жніўні 2025 (8 148 артыкулаў, +100% ад нормы) патрабуе асобнага расследавання
Identity-фрэймы: хто вораг, хто «свае»
Страху патрэбна мішэнь. Сярод 30 відэа з яўнымі identity-маркерамі (вораг, здраднік, дэгуманізуючыя ярлыкі) мы вылучылі пяць паўтаральных фрэймаў — і выявілі, што адзін з іх забяспечвае больш за палову сукупнага ахопу.
праглядаў — адно архіўнае відэа Жырыноўскага: «Украінскі нацызм горшы за германскі»
усяго ахопу identity-кантэнту — толькі 3 відэа з фрэймам «вораг/нацыст»
відэа з танальнасцю «patriotic» — легітымізацыя аўтарытарызму праз гонар, а не страх
Фрэйм «вораг/нацыст» (Украіна = горшая за Гітлера) — не проста абраза, гэта самы высокаахопны identity-механізм у наборы даных. Ён функцыянуе, прэвентыўна пазбаўляючы легітымнасці любыя перамовы або эмпатыю да Украіны, а заадно — да любога заходняга актара, які яе падтрымлівае.
Не менш значная танальнасць «patriotic» — 6 відэа з Лукашэнкам пра тавараабарот, рукапацісканне з Пуціным і экспарт збожжа. Гэта identity-прапаганда без страху: яна будуе ўнутрыгрупавую згуртаванасць праз гонар і нармальнасць. Fear-кантэнт стварае пагрозу; patriotic-кантэнт дае бяспечны прытулак.
Найбольш трывожна па score: відэа пра «дзікія вечарыны заходняй эліты» з Эпштэйнам — propaganda score 9, сцвярджэнні пра канібалізм і Біла Клінтана — уяўляе сабой прамы імпарт QAnon-канспіралогіі ў беларускія дзяржаўныя СМІ. Гэта працуе не як страх, а як дэзарыентацыя: рэальныя пагрозы замяняюцца фантомамі, якія немагчыма праверыць або абвергнуць.
Архітэктура FIMI: як наратывы перамяшчаюцца з Масквы ў Мінск і ў вашу стужку
Трыццаць відэа, пазначаных як пацверджаныя FIMI-падзеі з fear-індукуючай танальнасцю, набралі 21,6 мільёна праглядаў. Дамінуючы індыкатар — прысутнічае ў 21 з 30 відэа пры сярэдняй упэўненасці мадэлі 0,75 — «Трансляцыя расійскіх дзяржаўных наратываў». Гэта не выпадковае цытаванне. Гэта сістэмны рэтрансляцыйны механізм.
|
Прамое цытаванне РИА Новости
Беларускія каналы спасылаюцца на расійскія дзяржаўныя СМІ як на нейтральную крыніцу — без лакальнага аналізу. Расійскі наратыў становіцца беларускім фактам на працягу некалькіх гадзін.
|
Сінхранізаваны фрэймінг пагроз
Аднолькавыя тэрміны («удары», «эканамічны крызіс», «канец інстытутаў») з’яўляюцца адначасова на некалькіх каналах — сігнал каардынацыі нават пры адсутнасці прамых яе доказаў.
|
|
Крамлёўскія клішэ як нейтральная мова
«Бандэраўцы», «глабалісты», «каляровыя рэвалюцыі» — устойлівы дэзінфармацыйны слоўнік выкарыстоўваецца як аналітычная тэрміналогія, хаваючы сваё ідэалагічнае паходжанне.
|
#Shorts як узмацняльнік
Кароткафарматны кантэнт з пагрозамі без кантэксту алгарытмічна прасоўваецца і складаней паддаецца праверцы фактаў. БелТА і CTVBY сістэматычна выкарыстоўваюць яго для максімальнага ахопу пры мінімальных выдатках.
|
Метадалагічная агаворка: ўпэўненасць мадэлі для індыкатара «Каардынаваны месэджынг» прыкметна ніжэйшая (0,43), чым для трансляцыі наратываў (0,75). Гэта сумленнае абмежаванне — мы можам дакументаваць наратыўнае выраўніванне, але прамыя доказы каардынуючых інструкцый застаюцца рэдкасцю. Гэта адрозненне важнае для адказнай публікацыі.
- Няма канкрэтных фактаў — толькі пагрозы і небяспекі. Пагроза апісана ярка, доказаў няма або яны замкнуты ў коле.
- Вораг заўсёды знешні — або «здраднік сярод нас». Ніякай законнай нязгоды — толькі здрада або замежныя маніпуляцыі.
- Адзінае рашэнне — давярыцца ўладзе. Страх падаецца без магчымасці дзеяння: адзіная рацыянальная рэакцыя — падпарадкаванне.
- Эксперт спакойна гаворыць пра страшныя рэчы. Спакойная, аўтарытэтная падача хавае экстрэмальны кантэнт — тэхніка «ідэалагічнага аўтарытэту».
- Каментарыі аднародныя. Ідэнтычныя эмацыйныя рэакцыі ў маштабе — сігнал каардынацыі, а не арганічны водгук аўдыторыі.
Што гэта значыць для грамадзянскай супольнасці
Даныя ўказваюць на тры структурныя высновы, актуальныя для НДА, медыяпедагогаў і палітыкаў — асабліва ў кантэкстах з наступнымі выбарчымі цыкламі.
Першае: найбольш эфектыўная fear-прапаганда неадрозная ад навін. Кантэнт CTVBY з найбольшым ахопам выкарыстоўвае танальнасць «negative», умераныя propaganda scores і навінную ўпакоўку. Алгарытмы платформ яго не пазначаюць. Аўдыторыя не ўспрымае яго як прапаганду. Эфект назапашвальны і нябачны.
Другое: страх і гонар працуюць разам, а не паасобку. «Patriotic»-відэа ў нашым наборы даных — Лукашэнка з гандлёвай статыстыкай, рукапацісканні з Пуціным — гэта другая палова сістэмы. Страх стварае пагрозу; гонар дае бяспечны прытулак. Супольнасці пад гэтым падвойным ціскам не проста становяцца трывожнымі — яны прывязваюцца да крыніцы суцяшэння.
Трэцяе: наратыўная інфраструктура агульная, нават калі каардынацыя не даказана. Паслядоўнае выкарыстанне расійскіх дзяржаўных медыяфрэймаў, ідэнтычнай тэрміналогіі і сінхранізаванага выбару тэм на беларускіх каналах утварае функцыянальную FIMI-экасістэму — незалежна ад таго, ці можна задакументаваць прамыя каардынуючыя інструкцыі.
Для актараў грамадзянскай супольнасці, якія працуюць у суполках, схільных да гэтага кантэнту, галоўная задача — не выкрыццё асобных сцвярджэнняў, а фарміраванне слоўніка для называння таго, што адбываецца. Пяць сігналаў распазнавання вышэй — адпраўная кропка. Мэта — не зрабіць аўдыторыю цынічнай у адносінах да ўсіх СМІ, а даць ёй канкрэтныя інструменты, каб заўважаць: калі эмоцыя сканструяваная — і задавацца пытаннем: чыйму страху гэта служыць?
